Эрш (кхала)

Рувики материал
Юрт
Эрш
42°54′28″ с. ш. 44°57′42″ в. д.GЯO
Паччахьалкхе  Россе Федераци
Федерацен субъект ГӀалгӀайче
Муниципальни шахьар ЖӀайраха шахьар
Юрта хьисапе моттиг Хьули
Сахьата оаса UTC+3:00
Бахархой
Бахархой 0[1] саг (2010)
Къамаш гӀалгӀай
Ди лелабераш бусалба
Паччахьалкхен мотт гӀалгӀай, эрсий
Дагарга идентификатораш
Пошта индекс 386430
Код ОКАТО 26205805031
Код ОКТМО 26620450251
Эрш (кхала) (Россия)
Точка
Эрш
Red pog.svg
Москва
Эрш (кхала) (Ингушетия)
Точка
Точка
Эрш
Эрш (кхала) (ЖӀайраха шахьар)
Blue pog.svg
0
Точка
Эрш

Эрше, е Эрш [⇨] (эрс: Эрш[⇨]) — гӀалгӀай шира кхаьлл я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. Административни лоархӀаш хилча Эрш ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я[⇨]. Эрша доазув тархьара-товшхала лоадам а болаш, паччахьалкхено лорадеш а да. Массахана бахаш нах а болаш яц.

Географи

ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Эрше, Эса чӀоже. Шахьара гӀай цунца до́даш а долаш, машенновкъа гӀолла улл из. Юрта хьисапеча моттига юкъ Хьули зӀилбухен-малхбоалехьа 28 совгӀа километр гаьна улл из, новкъа гӀолла доацаш, нийсса Ӏодусташ хилча. Шахьара юкъ ЖӀайрах — 25 совгӀа километр гаьна улл зӀилбухен-малхбоалехьа, иштта новкъа гӀолла доацаш, нийсса Ӏодусташ хилча[2].

Сахьата оаса

Эрш, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[3].

ЦӀи

ГӀалгӀай меттала укх кхаьллах «Эрш»[4] е «Эрше» оал[5]. Эрсий меттала «Эрш» оал[6][5], хьалхагӀа тайп-тайпара цӀераш йоахаш а нийслуш хиннад: «Ерш», «Ерши», «Эрши».

Статус

Россе Федераце а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, Эрш статусах «село» я, «сельское поселение Гули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Эрш ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ[6][К. 1].

Къаьстта лорадеш долча лаьттий хьакъехьа долча законашка диллача Эрше ула моттиг «Ингушский» яхача заказниках, «Аьрзи» яхача паччахьалкхен Ӏалама заповедниках а, ЖӀайраха-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектурани Ӏаламеи музей-заповедниках а лоархӀаш я.

Тархьар

Эрш маца йиллай цӏенна ховш дац. Из каст-каста хьоахаю XIX бӏаьшера тӏема а статистически каьхаташ тӏа, масала, Н. К. Зейдлицс яздаьча каьхата тӏа 1873 шера тов бетта 5-ча дийнахьа[7].

ГӀалгӀай ширача наьртий эпосе хьоахаю Эрш, масала «Сеска Солсеи Вампали» яхача оалама чу[4]. Литературе цхьацца йолча моттигашка хьоахаду Эрше кхерий гӀишлонех диссар да аьнна[8], амма таханарча дийнахьа ма дарра царех лаьца, цар сурт оттадаь Ӏилман белхаш дац.

Бахархой

Бахача наьха дукхал
1926[9]2010[1]
250

Инфраструктура

ХӀанзарча заман инфраструктурах лоархӀача хӀамаех хӀама яц Эрше[10].

Белгалдаккхар

Доашхамаш

  1. Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «пхьа» е «кхала» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.

Бовхамаш

  1. 1 2 Всероссийские переписи населения 2002 и 2010 годов
  2. Проект «Открытый Кавказ». Карта Горной Ингушетии. openkavkaz.com (2014). Хоам хьаийца таьрахь: 28.07.2026.
  3. Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3.06.2011).
  4. 1 2 ГӀалгӀай фольклор, 1967, оа. 160.
  5. 1 2 Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 39.
  6. 1 2 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ. «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа» (неопр.) (закон. акт). Docs.cntd.ru. Электронный фонд нормативно-технической и нормативно-правовой информации Консорциума «Кодекс» (2009). Хоам хьаийца таьрахь: 29.06.2026. Архиваци яьй 2.05.2025.
  7. Сборник документов и материалов, 2020, оа. 500—501.
  8. Антология ингушского фольклора / Сост. И. А. Дахкильгов; Ингушский НИИ им. Чаха Ахриева. — Нальчик, 2006. — Т. 4. — С. 75—76.
  9. Список населенных мест Ингушской автономной области составленный по материалам всесоюзной переписи 1926 г.
  10. Карта села Эрш сельского поселения Гули Ингушетии с улицами и номерами домов — MapData.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 16.02.2022. Архиваци яьй 16.02.2022.

Литература

  • Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 3-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2025. — 448 с. : илл. + 1 отд. л. цв. карт. — 1500 экз. — ISBN 978-5-00270-205-3.
  • II часть : Горная Ингушетия (юго-западная часть), Горная Чечня (центральная и юго-восточная части) : топоним. слов. // Топонимия Чечено-Ингушетии : в IV частях (1976—1985 гг.) / Сост. А. С. Сулейманов, ред. А. Х. Шайхиев. — Гр. : ЧИ кн-во, 1978. — 289 с. — 5000 экз.
  • Дахкильгов Ш. Э-Х. Происхождение ингушских фамилий : полев. исслед / Ред. А. А. Зязиков. — Грозный : «Книга», 1991. — 108 с.
  • Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
  • Ингушетия в политике Российской империи на Кавказе. XIX век. Сборник документов и материалов : [рус.] / Сост., вступ. ст., примеч., указат. и др. М. М. Картоев. — 2-е, исправленное и дополненное. Государственная архивная служба Республики Ингушетия. — Ростов-на-Дону : Южный издательский дом, 2020. — 760 с. — (История Ингушетии: открытый архив). — 1000 экз. — ISBN 978-5-98864-060-8.
  • ГӀалгӀай фольклор / Оттадаьр: А. У. Мальсагов. Ред. колл.: И. А. Дахкильгов, А. А. Зязиков, А. У. Мальсагов, Хь. С. Осмиев, Ю. Т. Чахкиев. Бехктокхаме ред.: А. У. Мальсагов, Хь. С. Осмиев. Нохч-ГӀалгӀай истореи, меттеи, литератураи Ӏилма-тохкама институт. — Гр. : Нохч-ГӀалгӀа́й книжни издательство, 1967. — Т. II. — 364 с. — 1000 экз.