ХӀираштеи гӀалгӀаштеи юкъера хатар
| ХӀираштеи гӀалгӀаштеи юкъера хатар | ||||
|---|---|---|---|---|
| таханарча ХӀирийчен ГӀалме шахьареи Маздака шахьареи къувсаш дола лаьттеи, иштта Бурон аьтта берди. | ||||
| Таьрахь | 1992-ча шера ардара бетта 30-гӀа ди — лайчилла бетта 4-гӀа ди | |||
| Моттиг | ХӀирийчен ГӀалме шахьара малхбоалехьара да́къа | |||
| Бахьан | 26.04.1991 арадаьннача «О реабилитации репрессированных народов» РСФСР ЗаконагӀа тархьара лаьтташ гӀалгӀаша ГӀалгӀайчен лоаттаме юхадӀадехар | |||
| Юххера хьахиннар | Герзацара тӀом федеральни бӀу чубоалабарца соцабаьб. Политически къовсам бодаш латт. ХӀирийчера гӀалгӀай доккхагӀа дола дакъа дӀадахад[1]. | |||
| Хувцамаш | Ше хинна гӀай дисад | |||
| Довхой | ||||
|
||||
| Хьовдаш | ||||
|
||||
| Довхой нидзаш | ||||
|
||||
| Довр | ||||
|
||||
| Юкъара довр | ||||
|
||||
|
|
||||
ХӀираштеи гӀалгӀаштеи юкъера хатар (эрс: Осети́но-ингу́шский конфликт) — къамашта юкъера къовсам ба, герз детташ хатар ийккхад ХӀирийчен доазон тӀа ГӀалме шахьаре 1992-ча шера ардара бетта 30-ча денгара — лайчилла бетта 4 денга кхаччалца.
Хьалхе
Хьалха хинна къамаш дӀахьалела процессаш
XIX бӀаьшу долалуш хӀирийи гӀалгӀайи декъаш дола гӀай Тийркаца хиннад: хӀирий аьрда берда тӀеи, гӀалгӀай аьтта берда тӀеи[4]. Н. Г. Волковас яхачох, 1770-ча шерашка эггара малхбоалехьа я́даш йола хӀирий юрташ ДӀаараяла чӀожеръяраш хиннай — Ларси, Чимии, Балтеи[5], тахан уж пхьен округ Буро яхача муниципальни кхоллама юкъе я. Цхьабакъда хьалха цу юрташка хӀирий ховшалехь баьхараш гӀалгӀай хиннаб. XVI—гӀа бӀаьшу долалуш XVIII бӀаьшерага кхаччалца долча эрсий бовхамаша хьагойт цу хана Тийрка аьрда берда тӀа баьхараш гӀалгӀай хиннилга, тӀехьагӀа царна когаметта хӀирий тӀа а баьхка[6]. XIX-ча бӀаьшера укхаза хиннача Клапрота яхачох, Слонате хӀираша Ларс, Чими, Балте улача лаьттаех пайда эцара дукха хана денз гӀалгӀашта йоал телаш хиннаб[7]. ХӀирий оаламаша а дувц гӀалгӀай хӀанз шоаш бахачул малхбузехьа баьхалга. Ишта, масала, Къобана чӀоже 1927-ча шера Л. П. Семёновс дӀаязбаьча оалама тӀа дувц гӀалгӀай хьалха Куртата чӀоже а Даргавса чӀоже а баьхалга а, гӀаьбартошеи хӀирашеи тоӀабеш-тоӀабеш Саниба́н чӀоже хьалбаха́б уж, тӀаккха тӀехьагӀа — Чими — Тийрка аьтта берда тӀа[6].
1944-ча шерага кхаччалца
Эрсече Кавказ чуенача хана гӀалгӀай баьха цхьадола лаьтташ тийрка тӀарча гӀазкхашта дӀаденнад. Хьалха гӀалгӀай хиннача лаьтташка юкъ-юкъе гӀалгӀай Ӏохувшабаьб шаьрачеи лоамеи къоастаеш. ГӀалгӀай цу хӀамах раьза а боацаш царца дов долаш революцега кхаьчаб. Из йолаеннача хана ГӀалме шахьаре а, юхе йолча цхьайолча моттигашка а тийрка гӀазкхийи гӀалгӀайи баьхаб. БӀорахой тӀема хана хӀирий дукхагӀча даькъе е укхазахьа а е цигахьа а оагӀув ца лоацаш Ӏийннаб, гӀалгӀай цӀебарашка бахаб, гӀазкхий — кӀайбарашка. ГӀалгӀаша советий оагӀув лацара бахьан хиннад цар гӀазкхаша хьадаьха лаьтташ юха гӀалгӀашта дӀалургда аьнна хилар.
Бокъо яккха гӀерташ
1991-ча шера бекарга бетта 19-ча дийнахьа ГӀалме шахьара цхьан юрта гӀалгӀаштеи хӀирий милисхоштеи юкъе дов даьнна хиннад, цига цхьа саг веннав, массехк сага чов яьй[8]. ШоллагӀча дийнахьа ХӀирий АССР Лакхехьара Совето ГӀалме шахьареи Буро тӀеи геттара чоалхане хьал кхайкадаьд, из кхы дӀахо а дӀадӀаьхдеш-дӀадаьхдеш 1992-ча шера гуйренга кхаччалца лоаттадаьд[9]. Массехк ди даьнначул тӀехьагӀа, бекарга бетта 26-ча дийнахьа РСФСР Лакхехьарча совето закон даьккхад «О реабилитации репрессированных народов»[10], цунга хьежжа, кхы мел дар дӀадаьлча а, гӀалгӀай лаьтташ меттаоттаде дезаш а хиннад.
ТӀом
ТӀеман балхаш
1992-ча шера ардара бетта 30 бийсан Яндакъонгий-Юртеи, Шолхеи, ГӀалгӀай-Юртеи, Гадаборшакъонгий-Юртеи гӀалгӀай цӀеношта герз детта болабеннаб[11][12]. Ардара бетта 31-ча дийнахьа 6 сахьат 30 минот яьннача хана ГӀалгӀай Мехкара ГӀалме шахьаре Ӏочуйолаенна герз долча тоабаша Мочкъий-Юрта РФ МВД чурча бӀун тупа́ тӀакхийтта царгара герз дӀадаьккхад, иштта ГАИ поста́и юртарча милисхой отделененнеи тӀакхийттаб.[9]. Цул тӀехьагӀа ХӀирий ССР ГӀалме шахьареи, Буро тӀеи, йистерча юрташкеи герз детташ латараш хиннад дакъа лоацаш хӀирийи къударцаши цхьан оагӀорахьареи[13], гӀалгӀай (ГӀалгӀайчен доазон тӀара а) вокха оагӀорахьареи. Цу юкъе Россе эскар а дахад, МВД чура бӀу а тӀабахаб. Герз деттача юкъа нах карабугаш, боабеш, сийзабоахаш, бовхаш, цӀенош дохадеш хиннад[14]. ЦӀаьхха вӀашагӀъеллача цхьан тоабех хьалха Батайнаькъан Заьлмаха лаьттав.
Лайчилла бетта 1-ча дийнахьа Эрсечен президент волча Борис Ельцинс къовсама зоне бӀу Ӏочубоалабаьб, царех хиннай 131-гӀа Майкопера бригада а, цига бригада духхьашха тӀом беш а хиннай. Цу дийнахьа Бохтаранаькъанчо ГӀалгӀай бахархой кӀалхарбахара ЦӀаьхха йола комитет вӀашагӀъеллай, комитето къахьегарца дукха гӀалгӀай бувчара кӀалхарбаьхаб тӀом латтачара ханнахьа дӀабигарах[15]. Шинна а республике ха́нна йола администрацеш вӀашагӀйийхкай. Лайчилла бетта шоллагӀча дийнахьа Эрсечен президенто «О введении чрезвычайного положения на территории Северо-Осетинской ССР и Ингушской республики» яхача амара кулг яздаьд[16].
Шин оагӀоно тайп-тайпара дувц 1992-ча шера хиннар. 1992-ча шера лайчилла бетта хиннача ХӀирий ССР Лакхехьарча Совета XVIII сессе материалашкеи, 1993-ча шера маьтсела бетта хиннача хӀирий къаман II-ча съезда материалашкеи герзацара довнаш «хьалххе кийчдаь, дикка план яьккха, технически Ӏалашъяь, ХӀирийчен гӀалгӀай доккхагӀча даькъо хьал а лаьца йола гӀалгӀай бандитий формированеша кортамукъача (суверенни) ХӀирий ССР-а́ духьала тийша́ча белхах яь эгӀазло» аьнна дувцаш хиннад[17]. Ший «Рассказы по истории Северной Осетии» яхача кинажка тӀа тархьара Ӏилмай доктор волча Р. Бзаровс яздаьд:
«Ночью 31 октября 1992 года ингушские отряды вторглись на землю Северной Осетии. Ингуши начали войну, чтобы захватить часть Пригородного района. Пять дней продолжались бои в Пригородном районе и на окраинах Владикавказа. На защиту Осетии встали тысячи добровольцев. Люди разных национальностей вышли защищать свои дома, свою общую родину. Через перевал бросились на помощь закалённые в боях югоосетинские отряды. Враг был разбит и отброшен на свою территорию. Осетинский народ доказал всему миру своё единство и готовность защищать свою родину. Год Отечественной войны на Юге и Севере ещё раз показал, что главная цель самая короткая дорога к миру — объединение Осетии»[18].
Хьахиннар
Эрсечен прокуратуран хоамех, тӀом бодача юкъа 608 саг вийннав (490 гӀалгӀа, 118 хӀире). Байннарашта юкъе 41 кхалсаги (33 гӀалгӀа, 5 хӀире), пхийттара даланза бери — 12 (дерригаш а гӀалгӀай), 60 шерал тӀехбаьна нах — 49 саг (42 гӀалгӀа, 7 хӀире)[19]. 939 сага́ чов яь (457 гӀалгӀаи, 379 хӀиреи), иштта 261 саг де доацаш вайнав (208 гӀалгӀа, 37 хӀире)[17][20]. ГӀалме шахьаре гӀалгӀай баьхача 15 юртех 13 йохаяь дӀаяьккхай[21]. ГӀалгӀай къаман 90 % хиллал товшхала-тархьара еза хӀамаш йоаяьй[15]. Эрсечен къамашцарча гӀулакхий министерствос яхачох, тӀом хиннача метте хиннача материальни зенах 20 млн доллар мах оттабаьб[22]. Политолог волча С. М. Маркедонов йоах юкъара материальный зе 12 млрд сом ба аьнна оттабаьлга (1992-ча шера маьхашка оалаш хилча).
Белгалдаккхар
- ↑ 1 2 3 4 Осетино-ингушский конфликт: история и современное состояние. www.politregionalistika.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 19.02.2021. Архиваци яьй 9.08.2020.
- ↑ 1 2 войска ( на стороне осетин) xronika_voennyx_sobytij_v_prigorodnom_rajone_rso-a.html Хроника военных событий в пригородном районе РСО-А " Информационное агентство ОСинформ (недоступная ссылка — история). osinform.ru.
- ↑ Россия и СССР в войнах XX века: Потери Вооружённых Сил / Г. Ф. Кривошеев. — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2001. — С. 567.
- ↑ Броневский, 1823, оа. 151—153, 159.
- ↑ Волкова, 1974, оа. 125.
- ↑ 1 2 Волкова, 1974, оа. 125, 142-143.
- ↑ Волкова, 1974, оа. 128.
- ↑ The ingush-ossetian conflict in the Prigorodnyi region (ингал.). Human Rights Watch (.05.1996). Хоам хьаийца таьрахь: 30.09.2017. Архиваци яьй 25.03.2017.
- ↑ 1 2 Краткий очерк о населении, территории конфликта, истории. Правозащитный центр «Мемориал». Хоам хьаийца таьрахь: 20.06.2010. Архиваци яьй 30.07.2009.
- ↑ Закон «О реабилитации репрессированных народов». Архиваци яьй оригинала тӀара 21.04.2006.
- ↑ Дементьева И., 1994, оа. 3.
- ↑ Белозерцев С., Дуванова Л., 1993, оа. 34.
- ↑ Осетино-ингушский конфликт. www.atv.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 19.02.2021. Архиваци яьй 4.01.2020.
- ↑ Полян П. М. Не по своей воле… История и география принудительных миграций в СССР. — М.: О. Г. И. — Мемориал, 2001. — С. 185.
- ↑ 1 2 Шнирельман, 2006, оа. 313.
- ↑ Провинция. Обстановка в Северной Осетии. Газета «Коммерсантъ» (3.11.1992).
- ↑ 1 2 Осетино‑ингушский конфликт: хроника событий. Inca Group "War and Peace" (8.11.2008). Хоам хьаийца таьрахь: 15.03.2010. Архиваци яьй 20.05.2011.
- ↑ О ситуации в Пригородном районе Северная Осетия (эрс.), Информация Представительства ПЦ «Мемориал» в Назрани. (1 ардара 2001). Архиве диллад 2009 шера тов 28 дийнахьа.
- ↑ Газета «Известия» № 14-18, 1994 г. Ирина Дементьева «Война и мир Пригородного района». repressedofrussia.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 19.02.2021. Архиваци яьй оригинала тӀара 3.04.2019.
- ↑ Постановление Генеральной прокуратуры Российской Федерации от 8 февраля 1995 г., 1995.
- ↑ В Северной Осетии почтили память жертв вооружённого конфликта 1992 года. memo.ru (1.11.2007). Хоам хьаийца таьрахь: 15.03.2010. Архиваци яьй 31.07.2009.
- ↑ Полян П. М. Не по своей воле... История и география принудительных миграций в СССР. — М.: О.Г.И. — Мемориал, 2001. — С. 186.
Литература
- Бутков П. Г. Мнение о книге: Славянския древності // Три древние договора руссов с норвежцами и шведами. — СПб.: Типография Министерства внутренних дел, 1837. — 398 с.
- Броневский С. М.. Новейшие географические и исторические известия о Кавказе. — М. : Тип. С. Селивановского, 1823.
- Белозерцев Сергей, Дуванова Людмила. Механика смерти. Красный террор времён перестройки. — М.: ООО «Барс», 1993. — 120 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-86174-005-4.
- Боков Федор Павлович. Я — русский Боков. Раздумья русского лица «кавказской внешности». — «Меdиа-ПРЕСС», 2006.
- Бугай Н. Ф., Гонов А. М. Кавказ: народы в эшелонах (20-60-е годы). — М.: ИНСАН, 1998. — ISBN 5-85840-295-X.
- Волкова Н. Г. Этнический состав населения Северного Кавказа в XVIII — начале XX века. — М.: Наука, 1974. — 125 с.
- Гостиева Л. К. Этнополитическая ситуация в Северной Осетии / РАН. Ин-т этнологии и антропологии. — М., 1994.
- Жирохов М. А. Семена распада: войны и конфликты на территории бывшего СССР / Под ред. Е. Кондуковой. — СПб.: БХВ-Петербург, 2012. — 688 с. — 2000 экз. — ISBN 978-5-9775-0817-9.
- Здравомыслов А. Г. Осетино-ингушский конфликт: Перспективы выхода из тупиковой ситуации. — М.: РОССПЭН, 1998.
- Зубкова Е.Ю. Власть и развитие этноконфликтной ситуации в СССР. 1953-1985 гг // Отечественная история. — М.: Наука, 2004. — № 4.
- Ингуши: депортация, возвращение, реабилитация 1944-2004: Документы, материалы, комментарии / Сост. Я. С. Патиев. — Магас: Сердало, 2004. — 608 с. — 5000 экз. — ISBN 5-94452-018-3.
- Ирина Дементьева. Война и мир Пригородного района: цикл статей // Известия. — 1994. — № 14—18.
- Поспелов Е. М. Географические названия России. Топонимический словарь. — М.: АСТ, Астрель, 2008. — 523 с. — ISBN 978-5-17-054966-5.
- Ракович Д. В. Прошлое Владикавказа. Краткая историческая справка ко дню пятидесятилетнего юбилея города. 1861 г.. — 2-е. — Владикавказ: Электропеч. Р. Сегаль и С-вья, 1913. — 28 с.
- Терский областной статистический комитет. Терский календарь. Вып. 5 / Вертепов Г. А.. — Владикавказ: Типография Терского областного правления, 1895. — 409 с.
- Цагаева А. Д. Топонимия Северной Осетии. Ч. II (Словарь географических названий). — Орджоникидзе: Ир, 1975.
- Цуциев А. А. Осетино-ингушский конфликт (1992—...): его предыстория и факторы развития. Историко-социологический очерк. — М.: РОССПЭН, 1998.
- Шнирельман В. А. Быть аланами: интеллектуалы и политика на Северном Кавказе в XX веке. — М.: Новое литературное обозрение, 2006. — С. 313.
- Шубин А. В. От «застоя» к реформам. СССР в 1917—1985 гг. — М.: «Российская политическая энциклопедия» (РОССПЭН), 2000. — ISBN 5-8243-0123-9.
- Human Rights Watch/Helsinki. Russia: The Ingush-Ossetian conflikt in the Prigorodnyi region. — New York, Washington, London, Brussels, 1996. — 138 с. — ISBN 1-56432-165-7.
Бокъон акташ
- Генеральная прокуратура РФ. Постановление Генеральной прокуратуры Российской Федерации о прекращении уголовного дела в отношении государственных и общественных деятелей Северной Осетии и Ингушетии, а также в отношении должностных лиц РФ по событиям октября-ноября 1992 года. — 1995. — 8 февраля.
ТӀатовжамаш
- Краткий очерк о населении, территории конфликта, истории. Архиваци яьй оригинала тӀара 2.12.2007.
- Осетино-ингушский конфликт: История и современное состояние. www.politregionalistika.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 19.02.2021. Архиваци яьй 9.08.2020.
- «На их жизни поставили крест. Белый». wordyou.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 19.02.2021. Архиваци яьй оригинала тӀара 27.02.2014.
- Осетино-ингушский конфликт: у каждой из сторон — своя правда. www.ng.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 19.02.2021. Архиваци яьй 16.06.2021.