Мочкъий-Юрт

Рувики материал
Юрт
Мочкъий-Юрт
эрс: Чермен
Мечеть в селе Чермен.jpg
43°09′00″ с. ш. 44°42′44″ в. д.GЯO
Паччахьалкхе  Россе Федераци
Федерацен субъект ХӀирийче
Муниципальни шахьар ГӀалме
Муниципальни кхоллам Мочкъий-Юрта
Дá Агкацева Бела Григорьевна[1]
Тархьари географии
Йиллай 1844 шу
ХьалхагӀа хинна цӀераш 1944 кхачч. — Базоркино
Майда 227,2 км²
Лакхал 533 м
Сахьата оаса UTC+3:00
Бахархой
Бахархой 8508[2] саг (2010)
Къамаш гӀалгӀай, хӀирий, эрсий
Ди лелабераш сунний бусалба, православхой
Катойконим мочкъий-юртхо, мочкъий-юртхой
Паччахьалкхен мотт хӀирий, эрсий
Дагарга идентификатораш
Телефоний код +7 8672
Пошта индекс 363102
Код ОКАТО 90240885001
Код ОКТМО 90640485101
Номер в ГКГН 0053044
Мочкъий-Юрт (Россия)
Точка
Мочкъий-Юрт
Red pog.svg
Москва
Мочкъий-Юрт (ГӀинбухера ХӀирийче)
Точка
Точка
Мочкъий-Юрт
Мочкъий-Юрт (ГӀалме шахьар)
Blue pog.svg
0
Точка
Мочкъий-Юрт
РУВИКИ.Медиа логотип РУВИКИ.Медиа чура файлаш

Мочкъий-Юрт (я) (эрс: Базоркино, Чермен, хӀир. Черменыхъæу, Керменигъæу[3]) — ГӀалме шахьара юрт. Карарча хана административни ХӀирийченна юкъе лоархӀаш я, амма 1944 шерал хьалхагӀа ГӀалгӀайчен юрт хиннай. Мочкъий-Юрт Байсара Мочкъас йиллалга лоархӀ.

ЦӀи

ГӀалгӀай меттала юрт Мочкъий-Юрт яхаш я. Эрсий меттала Базоркино хиннай из, хӀанз Чермен я[4].

Географи

Мочкъий-Юрт улл ГӀалме аьттача берда тӀа. ГӀалме дехьа ХӀирий отараш латт. Мочкъий-Юрта гӀинбухехьа Бекъий-Юрт йоалл. Майда — 227,2 км²[5].

Тархьар

ХӀанз Мочкъий-Юрт уллача метте тайп-тайпарча тайпаех нах баьхаб шоай къаьсттача отарашка. 1844-ча шера уж Байсара Мочкъас вӀашагӀтехалга лоархӀ[6]. Цу шера ГӀалмеца я́дача гӀалгӀай юрташта доал дергдолаш оттаваь хиннав из, цул хьалхагӀа гӀалгӀашта тӀавилла́ча пирстопа гӀонча волаш болх а баь. ГӀалгӀай меттала Мочкъий ший цӀерагӀа Мочкъий-Юрт аьнна дӀаяхай юрта цӀи, амма эрсий меттала — Даь, Байсара, цӀерагӀа Базоркино аьнна яхай.

Юрта Граф Уваровчун ков-карт хиннад доалаш, гӀалгӀашта тархьара лоадам болаш хиннад из: гӀалгӀай къаман съездаш а, цхьан юкъа революцен туп а хиннай цу чу[7].

1944-ча шерага кхаччалца Мочкъий-Юрт Нохч-ГӀалгӀай АССРа лоаттаме хиннай юрт ГӀалгӀайчен политикага а экономикага а йиллача, лоадам болаш а йолаш. ГӀалгӀай Мехка 1917-ча шера Советий Ӏаьдал дӀакхайкадаь моттиг я ер юрт[8].

Юртахой чӀоагӀа дешара́ тӀера хиннаб[8]. ГӀалгӀай Мехка хьалхара ишколаш хьахиннай укхаза[9]. Юртара хьабаьннаб инаралаш а, Ӏилманхой а, йоазонхой а, оазархой а, спортсменаш а. Царех ба, масала, Байсаранаькъан Идрис, Чахкенаькъан Капитон, Байсара БӀунхо.

Мочкъий-Юрта гаьна доацаш 1931 шера консервий завод йиллай.

ШоллагӀча дунен тӀема хана Мочкъий-Юртара ши имам партизаний ординга́ баьччал леладеш хиннав[10].

1944-ча шера гӀалгӀай СибарегӀа Ӏо а бахийта Нохч-ГӀалгӀай АССР йохаяьчул тӀехьагӀа юрт ХӀирий АССРа доалахьа дӀаеннай, цар Чермен аьнна цӀи а туллаш. Цу хана юрта Ӏочубаьхкаб хӀирий (иронаш) — Гуржий ССРа Казбега шахьаре Башлоаман кӀалха Тийрк долалуш йолча Турсхой чӀожера.

1957-ча шера гӀалгӀай юрта юха цӀааха болабеннаб. Кхыча ГӀалме шахьара юрташка мо дукхагӀа мел болча хӀираша шоаш чубаха́ наьха цӀенош юха дӀалуш хиннадац, цудухьа гӀалгӀаша керда боахамаш хьалдеш хиннад юрта[11].

1992-ча шера хӀираша даьча хатарах бохам хиннаб юрта а. Цул тӀехьагӀа юрт кхаь даькъе йийкъай: гӀинбухерчеи къулбехьерчеи даькъе гӀалгӀай а ба́хаш, юрта юкъе хӀирий а бахаш[12].

БӀарччача Эрсече къаманга хьежжа берашта къаьст-къаьстта хьехаш ер мара кхы юрт яц[13]

Бахархой

Бахача наьха дукхал
1926[14]1939[15]1959[16]1970[17]1979[18]1989[19]2002[20]
6297744351216526690175428401
2010[2]
8508
1000
2000
3000
4000
5000
6000
7000
8000
9000
1959
2010
Къамай лоаттам

2010-ча шера хиннача ерригроссе хьисап деш нах дӀаязбарах[21].

Къам Дукхал,
саг
Да́къа
, %
гӀалгӀай 5368 63,1 %
хӀирий 2498 29,4 %
эрсий 427 5,0 %
кхыбараш 215 2,5 %
всего 8508 100 %
Тайпаш

ГӀалгӀаех юрта бахараш ба тайп-тайпарча наькъан нах: Пхьагоранаькъан, Гайсанаькъан, Долакханаькъан, ТӀоаршхой, Оздой, Бохтаранаькъан, ГӀазданаькъан, Гойганаькъан, Маценаькъан, Налганаькъан, Пхьарчанаькъан, ТӀонганаькъан, Темарзанаькъан, Ужахьанаькъан, Хьулхой, Харсенаькъан.

ХӀирий шийтта тайпан нах а ба́х юрта гӀалгӀай мехках баьхача юкъа́ (1944-1957-ча шерашка Ӏохайша бола: Асламурзаевы, Варзиевы, Каллаговы, Караевы, Кокаевы, Абаевы, Боцоевы, Кониевы, Уртаевы, Цалоевы, Цаболовы, Цириховы, Точиевы. Кхыдола тайпаш дукха дац[22].

Ди

Юрта 2008-ча шера хьалдаь гӀалгӀай маьждиг да, Калинина урам, 22 цӀа яхаш цӀай а долаш.

Инфраструктура

Юрта тӀеман училищеи, поликлиникаи, сихача лорий гӀон станции, аптекаши, царгаш тоаю клиникеи, кхо ишколеи (шиъ хӀирийи цаӀ гӀалгӀайи), товшхала цӀеноши, библиотекеи, психоневрологически диспансери.

Товшхалгахь

Мочкъий-Юрта йоалла психоневрологически диспансер юхерча гӀалгӀай юрташка йовзаш я «шестой отделени» яхаш цӀи а йолаш. Цхьа тамашийна хӀамаш леладеча сагах «Мочкъий-Юрта шестой отделене дӀачуволла веза» оал.

Белгалдаккхар

  1. Структура администрации (неопр.). chermen-osetia.ru. Администрация сельского поселения Чермен Пригородного района Республики Северная Осетия — Алания. Хоам хьаийца таьрахь: 2.07.2026.
  2. 1 2 Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года по РСО-Алания. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений и населённых пунктов
  3. Джусойты К. Г., Дзодзыккаты З. Б., Цопанты Р. Г. Нырыккон ирон æвзаг. Дзæуджыхъæу, 2004 (хӀир.)
  4. Ӏарчакхнаькъан, 2017, оа. 3.
  5. Патиев, 2023, оа. 73.
  6. Гешаев, 2006, оа. 42.
  7. Непростая история усадьбы графа Уварова // Ингушетия, 17.04.2020.
  8. 1 2 Яндиева М. Возвращение к истокам. М. 2004. С. 94.
  9. Кодзоев Н. Д. История ингушского народа. Магас, 2002.
  10. Ахмадуллин В. А.Государственно-мусульманские отношения в СССР в 1944—1965 гг. istina.msu.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 16.09.2021.: дисс. … доктора ист. наук. — М., 2020. — С. 97.
  11. Сожженные дома в селе Чермен | Библиотека изображений «РИА Новости». visualrian.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 21.06.2021.
  12. Время новостей: N°182, 03 октября 2005. www.vremya.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 21.06.2021.
  13. газета Северный Кавказ, № 2567
  14. Список населенных мест Ингушской автономной области составленный по материалам всесоюзной переписи 1926 г.
  15. Всесоюзная перепись населения 1939 года. Численность сельского населения СССР по районам, крупным селам и сельским населённым пунктам - районным центрам. Хоам хьаийца таьрахь: 2.01.2014. Архиваци яьй 17.12.2014.
  16. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность сельского населения РСФСР - жителей сельских населённых пунктов - районных центров по полу
  17. Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Демоскоп Weekly. Хоам хьаийца таьрахь: 25.09.2013. Архиваци яьй 28.04.2013.
  18. Всесоюзная перепись населения 1979 года. Численность сельского населения РСФСР - жителей сельских населённых пунктов - районных центров. Хоам хьаийца таьрахь: 29.12.2013. Архиваци яьй 29.12.2013.
  19. Население Северной Осетии. Хоам хьаийца таьрахь: 25.09.2013. Архиваци яьй 25.09.2013.
  20. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Архиваци яьй 3.02.2012.
  21. Том4. Таблица 4. Национальный состав РСОА по муниципальным образованиям по переписи 2010 года. Архиваци яьй 19.08.2013.
  22. Агкацева Б. Г. Мое село — славный Чермен. Владикавказ.2011.

Укхазара хьабаьнна нах

Белгалдаккхар

Литература

  • Ингушетия: популярная иллюстрированная энциклопедия / Сост. Я. С. Патиев; науч. ред. М. Г. Цароева, Т. Х. Матиев. — Магас : «Сердало», 2023. — 816 с. — ISBN 978-594452-185-9.
  • Гешаев М. Б. Знаменитые ингуши. — Турин: STIG, 2006. — Т. 2. — 620 с. — 2000 экз.

ТӀатовжамаш