МагӀалбик

Рувики материал
Пхье
Малгобек
МагӀалбике
Малгобек.jpg
Байракх
Байракх
43°30′32″ с. ш. 44°35′08″ в. д.GЯO
Паччахьалкхе  Россе Федераци
Федерацен субъект ГӀалгӀайче
Пхьа МагӀалбик
Пхьеда Галай Ӏийсай Мувса
Тархьари географии
Йиллай 1934 шера
ХьалхагӀа хинна цӀераш эрсий меттала: 1934 кхачч. — Вознесенка
Пхье я 1939 шера
Майда 100,79 км²
Лакхал 360[1] м
Ӏалама лоаттам гӀаьххьа шийла тӀуна (Dfa)  (эрс.) (гӀа.[2]
Сахьата оаса UTC+3:00
Бахархой
Бахархой
  • ▼36 480 саг (2021)[3]
Айхал 394,82 саг/км²
Къамаш гӀалгӀай, нохчий, эрсий, туркий
Ди лелабераш сунний бусулбаш, православхой
Катойконим моагӀалбикахо, моагӀалбикахо
Паччахьалкхен мотт гӀалгӀай, эрсий
Дагарга идентификатораш
Телефоний код +7 8734
Пошта индексаш 386300-386302, 386304
Код ОКАТО 26405000000
Код ОКТМО 26715000001
Кхыдар
СовгӀаташ «ТӀема сийлен гӀала»
malgobek.ru
МагӀалбик (Россия)
Точка
Малгобек
Red pog.svg
Москва
МагӀалбик (Ингушетия)
Точка
Точка
Малгобек
РУВИКИ.Медиа логотип РУВИКИ.Медиа чура файлаш

МагӀалбик, МагӀалбике́, е МоагӀалбик[⇨] (я) (эрс: Малгобек[⇨]) — ГӀалгӀай Мехкара тӀема сийлен гӀала. МагӀалбика муниципальни шахьара административни юкъ я ше цунна юкъе а ца йодаш. Республика лоадам бола пхье я иззамо цӀи йола пхьен округ а еш[4].

ЦӀи

ГӀалгӀай меттала пхье «МагӀалбик» яхаш я[5], иштта кхыйола эршаш а нийслу: «МагӀалбике»[6], «МоагӀалбик»[7].

Эрсий меттала Малгобек яхаш я из пхьея[5][6][7].

«Малгобек» яха топоним Тийрка дукъан малхбузерча даькъа́ первични я. Цхьачар яхачох, цӀера маӀан гӀаьбартий метта тӀара доагӀаш да — гӀаьб.-чер. Мэлгъэбэг яхачох: мэл — «устагӀа» маӀан долаш да, гъэ- префикс  (эрс.) (гӀа. каузатив  (эрс.) (гӀа. я, бэг — «веста» яхилга да («дохьажах веста» маӀан долаш)[8]. Кхыча эршо яхачох, пхьен цӀи Магиал-Бек яхача моттига цӀера тӀара йоагӀа, цига хьахиннай йоах пхье. ГӀалгӀай метта тӀара «верховный начальник войска» яхилга да йоах из, из цӀи укх лаьтта́ доалдеш хинначун титулга йодаш я а йоах[9]. 1927-ча шерарча дошлорга тӀа а МогӀилбике (Moghilbike) «местность около Моздока» аьнна язъяь я[10].

Географи

МагӀалбик улл Ӏаьлаха-Чуртен атагӀа Тийрка дукъан къулбехьерча босе тӀа. Из хул Мехка нанагӀала йолча Магасах 40 км гаьна (нийсса Ӏодусташ хилча). МагӀалбик атагӀен эггара малхбузехьарча даькъе улл, пхьенах малхбузехьа из атагӀе готлу: гӀинбухера Тийрка дукъо а тоӀаеш, зӀилбухера АргӀанои цун Арик-Папца  (эрс.) (гӀа.[таржам де деза] (510,9 м) яхача ганои  (эрс.) (гӀа. тоӀаеш ЭгӀара Курпе  (эрс.) (гӀа. (ГӀаьбартий-Малкхаройче) йолчахьа готлу из юххера Курп  (эрс.) (гӀа. хин атагӀено дӀакъовл из меридиональни лостам болаш къулбехьера гӀинбухехьа йодаш. Малхбоалехьа Ӏаьлаха-Чуртен атагӀе шерлу. Пхьен зӀилбухен-малхбоалехьарча доазон тӀа Ӏаьлаха-Чуртен хьарсамах Дабе-Юртах гаьна доацаш хьа а доалаш, тӀаккха гаьнна гӀинбухен-малхбузехьа МагӀалбик йолчахьа а до́даш дола хьарсам до́д.

Пхьен (цунца нийса йолча пхьен округа а) доазонах МагӀалбикал совгӀа иштта лоархӀаш я гонахьа мел йола мехкадаьтта доаккха посёлкаш а МагӀалбик-Лоамарой мехкадаьтта доаккха моттига  (эрс.) (гӀа. доакъош а да Тийрка дукъа тӀа пхьенах гӀинбухехьеи, гӀинбухен-малхбоалехьеи, гӀинбухен-малхбузехьеи дола. Цу посёлкех я:

Мехкадаьтта даккхар бахьан долаш МагӀалбика́ юхе токхамаш доладаларах мехкадаьтта доаха доакъоши посёлкаши токхамий зоне нийсъеннаай, цудухьа карарча хана нах цигара дӀакхолхабеш болх ба дӀахьош. Царех йоккхагӀа я Победа да́къеи (1200 саг), Къаьна МагӀалбики (850 саг), Чапаева цӀерагӀа дола да́къа (520 саг) — 1988-ча шера хиннача хьалах[1].

ГаргагӀа я́да нах ба́ха моттигаш: зӀилбухехьа — СоагӀапче (МагӀалбикаца хоттаенна я), Дола-Коа, зӀилбухен-малхбузехьа — Инаркъе, гӀинбухен-малхбузехьа — ЭгӀара Курпе (ГӀаьбартий-Малкхаройче), гӀинбухехьа, Тийрка довкъал дехьа — Вежарий-Юрт, гӀинбухен-малхбоалехьа дукъан тӀеи цу босенаш тӀеи — ЗӀамига МагӀалбики  (эрс.) (гӀа. Предгорнии  (эрс.) (гӀа. (ХӀирийче), Махьмад-ХитӀе, малхбоалехьа — Къулбехьера, зӀилбухен-малхбоалехьа — Заьзгакъонгий-Юрт, Дабе-Юрт, Керда Редант.

Тархьар

1934-ча шера ВЦИКа  (эрс.) (гӀа. чӀоагӀамца Вознесенка яхача Нохч-ГӀалгӀай АОн Шолжа шахьара  (эрс.) (гӀа. Вознесенски сельсовета юртах балха посёлок Малгобек хьаяьй[11]. 1939-ча шера маьцхалий бетта 27-ча дийнахьа РСФСР Лакхерча Совета  (эрс.) (гӀа. амарца посёлках пхье хьаяьй. Посёлок хьахилар а из сиха йоккхахилар а МагӀалбик-Лоамарой мехкадаьтта доаккха моттиг  (эрс.) (гӀа. дегӀайоалъярца хоттаденна да.

ШоллагӀа дунен тӀом

МагӀалбике ШоллагӀча дунен тӀема эпизодаш хиннай.

1942-ча шера Немций бӀу Кавказа́  (эрс.) (гӀа. тӀакхетача хана цун дагалаьттачох хиннад СССРе мехкадаьтта доаккхаш йола керттера моттигаш караерзаяр — Шолжа-ГӀалеи Бакуи. Цудухьа Маздаки Прохладнии  (эрс.) (гӀа. йолча немций Тийрка́ тӀакхаьча́ча хана МагӀалбикера лостам керттера хиннаб дӀахо тӀахьелхара́. МагӀалбике шортта мехкадаьтта доаллача лаьттан юкъ я. Къулбаседа Кавказера хьалхара мехкадаьтта доаха моттигаш маьцхалий бутт болалуш яьха хиннай фашисташа цар Майкоп  (эрс.) (гӀа. яьккха́ча хана. Из доацаш МагӀалбик яьккхача Ӏаьлаха-Чуртен атагӀе а елалуш хиннай царна — цунца дӀахо къулбехьен-малхбоалехьа Ӏобахача Шолжа-ГӀалий тӀа кхача йиш йолаш хиннаб уж.

МагӀалбика лаьтташ. Форда тӀара гӀашлой автоматхой латар. 1942-ча шера маьцхалий бутт

Тов бутт болалуча хана немций 1-ча танкий эскар  (эрс.) (гӀа. Маздака́ гаьна доацаш Тийрк даккха доладеннад. Советий 9-ча эскаро (11-ча гвардейски чарахьий корпусо а, кхыча хоттамаша а) немцашца духьалъотташ баь лирача тӀемах Маздак-МагӀалбика духьалъоттама операци  (эрс.) (гӀа. хиннай 2942-ча шера тов бетта 1-ча денгара 28-ча денга кхаччалца[12]. Советий бӀу духьаллатташше немций 1-ча танкий эскара аьттув баьннаб Тийрка къулбехьерча берда тӀа 2 плацдарм хьае — Маздака́ йисте́и (Предмостни  (эрс.) (гӀа. отар) ГӀизлар  (эрс.) (гӀа. юрта́ йистеи. Уж дӀашеръеш немцаша тов бетта 12-ча дийнахьа ХӀирийче улаш йола МагӀалбик  (эрс.) (гӀа. яха юрт дӀалаьцай (иштта 2-гӀа МагӀалбик, е Малхбузехьара МагӀалбик оал цох), МагӀалбик пхьенца бувзам а боацаш пхьенах гӀинбухен-малхбузехьа улаш я из тахан а. Цар цӀераш цхьатарра хиларах пхье хьаяьккха ди тов бетта 12-гӀа ди да оал цудухьа каст-каста гӀалат а бувлаш наха. МагӀалбик юрта́ юхе духьале еш хиннад Кавказдехьара фронта ГӀинбухен тоабан 37-гӀа эскаро, тӀаккха гӀинбухера мехкадаьтта даккхар хьалха хьоахадаьча 9-ча лорадеш хиннад, из 37-чул малхбоалехьа хиннад.

1942-ча шера МагӀалбика йисте тов беттагара оагӀой беттага кхаччалца тӀем тӀа бӀайнача тӀемахой вежарий боарз. МагӀалбика къаьнара да́къа (Кутузовеи Чапаевеи цӀерагӀа долча доакъошта юкъе, ЗӀамигача МагӀалбика  (эрс.) (гӀа. гаьна доацаш)

Немций МагӀалбика́ тӀакхе́тар (иштта Малхбоалехьара МагӀалбик а оал цох) тов бетта 26-ча дийнахьа мара доладеннадац. Малхбузехьара а хиннад из Ӏаьлаха-Чуртен атагӀе йолалучара, гӀинбухехьара а хиннад Тийрка дукъ тӀара. Цхьабакъда духхьашха Дола-Коаи, СоагӀапчеи, МагӀалбики йоаккхаш атагӀа чубаха уж хьежача хана хӀама хиннадац цар. Ардара бетта 5-ча дийнахьа мара вӀаштӀехьадаьннадац немций МагӀалбике малхбузехьара Ӏочубахка. Из аьттув баьннаб 1-ча танкий дивизе 52-ча эскара корпуса (111-гӀа гӀашлой дивизе) низи СС «Викинг» яхача 5-ча танкий дививизе низи вӀашагӀтохарца. Советий оагӀорахьара пхьейисте лораеш хиннар 5-гӀа гвардейски танкий бригадеи, 52-гӀа танкий бригадеи, 9-гӀа чарахьий бригадеи, 57-гӀа чарахьий бригадеи, 59-гӀа чарахьий бригадеи кхыдола хоттамаши да. Ардара бетта 19-гӀа ди хьатӀадоагӀаш фронте стабильность чуе́най, моттигера латараш тӀехьагӀа а хиннадале а[13].

МагӀалбикера мехкадаьтта доаха моттигаш еррига хьаяха вӀаштӀехьадаьннадац нацистий цу гурахьа (малхбоалехьара да́къа советий доалахьа диса́ хиннад). 1942-ча шера ардара бетта духьалъотташ тӀом дӀабарах а, пхье мукъайоаккхаргйолаш юхатӀакхета гӀертарах а 57-гӀа чарахьий бригаданна ЦӀеча Байра орден еннай[14].

1942-ча шера лайчилла беттагара денз Тийрка тӀа МагӀалбика́ гаьна доацаш духьалъоттача доазон тӀа 58-гӀа эскари (271-гӀа чарахьий дивизии кхыдола доакъоши), 44-гӀа эскари (223-гӀеи, 416-гӀеи чарахьий дивизим кхыдола хоттамаш) эттад. 1943-ча шера наджгоанцхой бутт болалуш Сталинграда́ кӀала дунена́ чӀоагӀа шоаш бохабаьчул тӀехьа Кавказдехьара фронт  (эрс.) (гӀа. ӀотӀайолаеннай немцашта — шоашта Кавказе го бар кхераш тӀехьашкабувлаш хиннаб фашисташ. Наджгоанцхой бетта 3-ча дийнахьа 58-чеи 44-ча эскарий низо МагӀалбики Маздаки мукъаяьккхай[15].

ТӀом баьнначул тӀехьагӀа

1944-ча шера гӀалгӀайи нохчийи мехках баьхачул тӀехьагӀа МагӀалбик ХӀирий АССРа доалахьа дӀаеннай, тӀаккха 1957-ча шерага кхаччалца царга хиннай из. Нохч-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяьчул тӀехьагӀа МагӀалбик юха цунна дӀаеннай Республика лоадам бола пхье цох хьа а еш.

Советий замалахьа МагӀалбика экономика соа хьалха мо мехкадаьтта хиннай. Кирпишкаш хьаеш йола завод а хиннай, кхачан промышленноста предприятеш а хиннай. 1970-ча шерашка кхаччалца нах бебаш, бахархой дукхал совъювлаш хиннай, тӀаккха 1990-ча шерашка кхаччалца кхы йоккха башхало а йоацаш цхьан мугӀарах лаьттай. Цунца цхьана кӀезиг-кӀезига пхьера къамашцара лоаттам а хувцалуш хьабенаб. Йилла́ча хана денз хӀана дац аллал пхьера гӀазкхий кӀезиг а луш гӀалгӀай сов а булаш хиннад[16][17][18].

1992-ча шера денз Нохч-ГӀалгӀай АССР екъаяларца МагӀалбик ГӀалгӀайчен лоаттаме хиннай. 2000-чеи 2010-ча шерашка кхычахьа ГӀалгӀай Мехка мо исламистий ордингаш яьржа хиннай МагӀалбике. Ӏаьдала бокъо лораеча маьжений болхлошта духьала дукха зуламаш даьд пхье, террористий акташ а яьй, тӀемахошта духьала спецоперацеш а дӀакхихьай.

2007-ча шера ардара бетта 8-ча дийнахьа ШоллагӀча дунен тӀема хана даьр дездеш Россе Федераце Президента амар дарца МагӀалбика́ «ТӀема сийлен гӀала» яха цӀи еннай. 2010-ча шера маьтсела 9-ча дийнахьа цох лаьца стела йийлай дездеш мо[19], из стела МагӀалбика белгалонех цаӀ йолаш эттай дукха ха ялалехьа. Официально из стела хьаелалехьа тӀехьа пхьен тхьамагӀа хийца́ хиннад — тхьамагӀа юккъе дагалоацама стела оттаяьй[20]. 2010-ча шера МагӀалбика́ а кхыча ТӀема сийлен гӀалашта а хета а даь пошта блок арахийцай. 2011-ча шера «ТӀема сийлен гӀалаш  (эрс.) (гӀа.» яхача дагалоацама сере чу МагӀалбика́ хета а даь тума арахийца хиннад.

  • Танк ИС-3  (эрс.) (гӀа. — 1942—1943-ча шерашка МагӀалбик лораяьча 52-ча танкий бригаданна оттадаь сийленг. 2011-гӀа шу.

    Танк ИС-3  (эрс.) (гӀа. — 1942—1943-ча шерашка МагӀалбик лораяьча 52-ча танкий бригаданна оттадаь сийленг. 2011-гӀа шу.

  • В. В. Путинс М. А. Алиханова́ (юкъе) МагӀалбика́ «ТӀема сийлен гӀалий» цӀи яларах йола грамота дӀакховдаяр. 2007-ча шера лайчилла бетта 7-гӀа ди.

    В. В. Путинс М. А. Алиханова́ (юкъе) МагӀалбика́ «ТӀема сийлен гӀалий» цӀи яларах йола грамота дӀакховдаяр. 2007-ча шера лайчилла бетта 7-гӀа ди.

  • ТӀема сийлен гӀала йолча МагӀалбика́ хетадаь дола дагалоацама ахча. 2011-гӀа шу.

    ТӀема сийлен гӀала йолча МагӀалбика́ хетадаь дола дагалоацама ахча. 2011-гӀа шу.

  • ТӀема сийлен гӀалашта хетаяь йола пошта маркий сери: МагӀалбика́, Ельняйна  (эрс.) (гӀа., Еле́ца́  (эрс.) (гӀа., Воронежа́  (эрс.) (гӀа., Лугайна  (эрс.) (гӀа.. 2010-гӀа шу.

    ТӀема сийлен гӀалашта хетаяь йола пошта маркий сери: МагӀалбика́, Ельняйна  (эрс.) (гӀа., Еле́ца́  (эрс.) (гӀа., Воронежа́  (эрс.) (гӀа., Лугайна  (эрс.) (гӀа.. 2010-гӀа шу.

  • 2010—2013-ча шерашка хинна МагӀалбика тхьамагӀа.

    2010—2013-ча шерашка хинна МагӀалбика тхьамагӀа.

2013-ча шера лайчилла бетта 5-ча дийнахьа ГӀозлой ССРе вӀашагӀ а елла́ 1942—1943-ча шерашка МагӀалбика лаьтташка тӀом беш хиннача 44-ча эскара 9-чеи, 223-чеи, 416-чеи чарахьий дивизий дагалоацамагӀа МагӀалбике ГӀозлойчен президента Гейдар Алиева  (эрс.) (гӀа. цӀерагӀа къаьгӀе  (эрс.) (гӀа. хьайийлай Эрсечени ГӀозлойчени къамай доттагӀали барти хьокхаш йола. КъаьгӀе дагалоацама белгало оттаяьй Гейдар Алиева сурт тӀа а латташ[21][22]. Цу дийнахьа МагӀалбике Алексей Береста  (эрс.) (гӀа. бюст оттаяьй — Рейхстага гӀишлон  (эрс.) (гӀа. тӀа Толама байракх  (эрс.) (гӀа. тӀайогӀаш хиннарех цаӀ[23].

2015-ча шера маьтсела 10-ча дийнахьа ТӀема сийлен гӀала МагӀалбики Брести  (эрс.) (гӀа. пхьеш-вежарий хьахиннай[24].

  • МагӀалбикера Гейдар Алиева къаьгӀе

    МагӀалбикера Гейдар Алиева къаьгӀе

  • Гейдар Алиева къаьгӀера дагалоацама улг.

    Гейдар Алиева къаьгӀера дагалоацама улг.

Бахархой

Охлой дукхал
1939[25]1959[26]1967[27]1970[28]1979[29]1989[30]
12 419↗13 949↗18 000↗20 548↗20 563↘20 364
1992[31]1996[32]1998[33]2000[34]2001[35]2002[36]
↗20 800↗34 400↗35 800↗55 200↘53 100↘41 876
2003[37]2005[38]2006[39]2007[40]2008[41]2009[42]
↗41 900↗42 900↗43 442↗44 032↗44 659↗45 612
2010[43]2011[44]2012[45]2013[46]2014[47]2015[48]
↘31 018↗31 241↗32 515↗33 426↗34 385↗35 462
2016[49]2017[50]2018[51]2019[52]2020[53]2021[54]
↗36 114↗36 870↗37 442↗38 200↗38 649↘36 480
10 000
20 000
30 000
40 000
50 000
60 000
1979
2000
2006
2011
2016
2021

Бахача наьх дукхал лоархӀаш хилча (01.01.2016) пхье 406-ча моттиге хиннай Россе Федераце 1115 пхьен  (эрс.) (гӀа.[55] юкъе[56].

Эрсечен экономикацара дегӀайоалаялара министерствон  (эрс.) (гӀа. прогнозах пхье вахаш хургва[57]:

  • 2024-ча шера — 39,69 эзар саг
  • 2035-ча шера — 41,89 эзар саг

МагӀалбик ГӀалгӀай Мехка йиълагӀа йоагӀа бахархой дукхалах Наьсареи, Шолжа-Пхьеи, Илдарха-ГӀалеи яьлча.

Къамашцара лоаттам

2002-чеи 2010-чеи шера Ерригроссе хьисапдеш нах дӀаязбарах[58][59]:

Хьисап даь шу 2002 шу 2010 шу
гӀалгӀай 34 368
(82,07 %)		 27 829
(89,72 %)
нохчий 6044
(14,43 %)		 2038
(6,57 %)
эрсий 1063
(2,54 %)		 492
(1,59 %)
туркий 130
(0,31 %)		 301
(0,97 %)
кхыбараш 254
(0,61 %)		 144
(0,46 %)
хьоахадаьдац 17
(0,04 %)		 214
(0,69 %)
дерригаш 41 876
(100,0 %)		 31 018
(100,0 %)

2020-ча шера хьисап деш нах дӀаязбаьчох пхье дахаш хинна е къамаш (1 % кӀезигагӀа дӀалоаца къамашкеи кхычунгеи «Кхыдараш» яхача мугӀара сноска чу хьажа)[60]:

Къам Дукхал, саг Да́къа
ГӀалгӀай 30 444 83,46 %
Нохчий 1344 3,68 %
Кхыдараш[61] 4692 12,86 %
Дерригаш 36 480 100,00 %

Моттигера шедоалдар

МагӀалбика моттигера шедоалдара маьженех я[62]:

  • Пхьен округ МагӀалбика хоржаш йола викала маьже Пхьен округ МагӀалбика Пхьен совет я;
  • Пхьен округ МагӀалбика лакхехьара дарже вола саг Пхьен округ МагӀалбика пхьеда́ ва, из пхьен совето хорж шоаех, пхьен совета тхьамадан гӀулакхаш кхоачашдеш ва из;
  • Пхьен округ МагӀалбика кхоачашдеш-амардеш йола маьже Пхьен округ Илдаржа-ГӀалий Моттигера администраци я;
  • контрола-чота муниципальни кхоллама маьже.
Депутатий гуллама тхьамадаш
  • 2009—2013-ча шерашка — Гантемиров Ераки Аюпович
  • 2013—2016-ча шерашка — Мамиланаькъан Саварбика Шарпудин
  • 2016-ча шера денз — Йовлой Сулеймана Ӏусман
Администраце дай
  • Чуранаькъан Тухана Мустафа (2001—2002)
  • Мамиланаькъан Ӏалаудина Тухан (2002)
  • Ӏалихананаькъан Ахьмада Мухьмадхан (2002—2008)
  • КӀориганаькъан Пашай Мухьмад (2008—2012)
  • Доданаькъан Мухарбика Ахьмад (2012—2014)
  • Йовлой Нурдина Мухажир (2014—2016)
  • Мамиланаькъан Саварбика Шарпудин (2016—2018)
  • Аьгий Мухьмада Сулейман (2018—2019)
  • Галай Ӏийсай Мувсач (2019-ча шера денз)

Промышленности инфраструктуреи

  • ОАО "РН «Ингушнефть»
  • Нефтепровод «Малгобек—Тихорецк  (эрс.) (гӀа.»
  • Электроподстанция «Малгобек-3» на 110/35/6 кВ[63]

Транспорт

Пхье кхо маршрут я автобусий ГУП «Ингушавтотрансо» лелийташ йолаш. Цхьабакъда цу маршруташка болхбеш йола автобусаш дийнахьа массехк рейс мара еш яц (1-8). Лелаш йола состав: ПАЗ-3205  (эрс.) (гӀа.

Нах

Укхаза баьраш

МагӀалбике баьраш:

МагӀалбике тӀом баь Советий Союза турпалаш
Кхыбараш

Пхьеш-вежарий

Белгалдаккхар

  1. ↑ 1 2 3 Лист карты K-38-18 Малгобек. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1983 год. Издание 1988 г.
  2. ↑ Климат Малгобека // Climate-Data.org. Хоам хьаийца таьрахь: 14.08.2025. Архиваци яьй 15.05.2021.
  3. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx
  4. ↑ Закон от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа». Хоам хьаийца таьрахь: 15.08.2025. Архиваци яьй 28.01.2018.
  5. ↑ 1 2 ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг, 2016, оа. 24.
  6. ↑ 1 2 Оздоев, 1980, оа. 831.
  7. ↑ 1 2 Кодзоев, 2021.
  8. ↑ Коков Дж. Н.  (эрс.) (гӀа. Кабардино-черкесско-русский словарь. Около 27 000 слов / Под ред. доктора филологических наук Б. Ч. Бижоева. Нальчик: «Эльбрус», 2008. С. 675.
  9. ↑ Поспелов, 2008, оа. 281.
  10. ↑ Ужахьанаькъан, 1927.
  11. ↑ Пост. ВЦИК 20 июня 1934 г., б. г, оа. 197.
  12. ↑ Карта Моздок-Малгобекской оборонительной операции 1—28 сентября 1942 года // Militera.org. Хоам хьаийца таьрахь: 15.08.2025. Архиваци яьй 4.03.2016.
  13. ↑ Дон 1942. Роль конницы в битве за Кавказ. Глава 5. Бои СГВ в сентябре 1942 г. 5.3. Бои СГВ в районе Малгобек (Моздок-Малгобекская оборонительная операция 1—28 сентября 1942 г.). Хоам хьаийца таьрахь: 15.08.2025. Архиваци яьй 29.02.2020.
  14. ↑ Чербижев Б. Вспоминая былое. gazetaingush.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 15.08.2025. Архиваци яьй 2.02.2015. // «Ленинское знамя», 1980 г. — на сайте «Ингушетия online»
  15. ↑ Республика Ингушетия: события и даты. 2022 год: библиографическое пособие / Национальная библиотека Республики Ингушетия им. Дж. Х. Яндиева. Сост.: Д. М. Албакова, З. М. Евлоева. — Сунжа, 2021. — 216 с. Хоам хьаийца таьрахь: 15.08.2025. Архиваци яьй 23.03.2023.
  16. ↑ Национальный состав населения Малгобекского района по переписи 1939 года. Хоам хьаийца таьрахь: 15.08.2025. Архиваци яьй 5.11.2014.
  17. ↑ Национальный состав населения Малгобекского горсовета по переписи 1959 года. Хоам хьаийца таьрахь: 15.08.2025. Архиваци яьй 5.11.2014.
  18. ↑ Национальный состав населения Ингушетии по переписям 1926—2010 годов. Хоам хьаийца таьрахь: 15.08.2025. Архиваци яьй 22.05.2011.
  19. ↑ Официальный сайт Администрации г. Малгобек. Малгобек — Город воинской славы. История города. Хоам хьаийца таьрахь: 15.08.2025. Архиваци яьй 15.08.2025.
  20. ↑ Официальный сайт Администрации г. Малгобек. Символика города. Герб города Малгобек. Хоам хьаийца таьрахь: 15.08.2025. Архиваци яьй 2.02.2015.
  21. ↑ В Малгобеке открыли аллею имени Гейдара Алиева и памятник Алексею Бересту (Ингушетия) // REGNUM, 05.11.2013. Хоам хьаийца таьрахь: 15.08.2025. Архиваци яьй 5.11.2013.
  22. ↑ Фото памятного знака на Аллее имени Гейдара Алиева на сайте Главы Республики Ингушетия. Хоам хьаийца таьрахь: 15.08.2025. Архиваци яьй 24.09.2015.
  23. ↑ Официальный сайт Администрации г. Малгобек. В г. Малгобек открыли памятник Алексею Бересту. 06.11.2013. Хоам хьаийца таьрахь: 15.08.2025. Архиваци яьй 2.02.2015.
  24. ↑ Брест и ингушский Малгобек стали побратимами. Хоам хьаийца таьрахь: 18.05.2015. Архиваци яьй 21.05.2015.
  25. ↑ http://www.MojGorod.ru/r_ingushetia/malgobek/index.html.
  26. ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus59_reg2.php.
  27. ↑ http://www.MojGorod.ru/r_ingushetia/malgobek/index.html.
  28. ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus70_reg2.php.
  29. ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus79_reg2.php.
  30. ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg2.php.
  31. ↑ http://www.MojGorod.ru/r_ingushetia/malgobek/index.html.
  32. ↑ http://www.MojGorod.ru/r_ingushetia/malgobek/index.html.
  33. ↑ http://www.MojGorod.ru/r_ingushetia/malgobek/index.html.
  34. ↑ http://www.MojGorod.ru/r_ingushetia/malgobek/index.html.
  35. ↑ http://www.MojGorod.ru/r_ingushetia/malgobek/index.html.
  36. ↑ http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls.
  37. ↑ http://www.MojGorod.ru/r_ingushetia/malgobek/index.html.
  38. ↑ http://www.MojGorod.ru/r_ingushetia/malgobek/index.html.
  39. ↑ http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/51dcbb004f0af0a7af72bf22524f7e0f/Численность%2Bнаселения%2Bпо%2Bпредварительным%2Bитогам%2BВсероссийской%2Bпереписи%2Bнаселения%2B2010%2Bгода%2Bпо%2Bрайонам%2B%2Bи%2Bгородам%2BЧР.htm.
  40. ↑ http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/51dcbb004f0af0a7af72bf22524f7e0f/Численность%2Bнаселения%2Bпо%2Bпредварительным%2Bитогам%2BВсероссийской%2Bпереписи%2Bнаселения%2B2010%2Bгода%2Bпо%2Bрайонам%2B%2Bи%2Bгородам%2BЧР.htm.
  41. ↑ http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/51dcbb004f0af0a7af72bf22524f7e0f/Численность%2Bнаселения%2Bпо%2Bпредварительным%2Bитогам%2BВсероссийской%2Bпереписи%2Bнаселения%2B2010%2Bгода%2Bпо%2Bрайонам%2B%2Bи%2Bгородам%2BЧР.htm.
  42. ↑ http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/51dcbb004f0af0a7af72bf22524f7e0f/Численность%2Bнаселения%2Bпо%2Bпредварительным%2Bитогам%2BВсероссийской%2Bпереписи%2Bнаселения%2B2010%2Bгода%2Bпо%2Bрайонам%2B%2Bи%2Bгородам%2BЧР.htm.
  43. ↑ http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/807444004f0ad8f7aab1ba22524f7e0f/Оценка+численности++населения+2011-2013.htm.
  44. ↑ http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/807444004f0ad8f7aab1ba22524f7e0f/Оценка+численности++населения+2011-2013.htm.
  45. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar.
  46. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar.
  47. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2014/bul_dr/mun_obr2014.rar.
  48. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2015/bul_dr/mun_obr2015.rar.
  49. ↑ http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/a72948004cbc5f5e8bc9df4fc772e0bb/Численность+нас-2016.htm.
  50. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar.
  51. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/bul_dr/mun_obr2018.rar.
  52. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2019/bul_dr/mun_obr2019.rar.
  53. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/CcG8qBhP/mun_obr2020.rar.
  54. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx.
  55. ↑ ГӀирман  (эрс.) (гӀа. пхьеш а лоархӀаш
  56. ↑ Россе Федерацен бахархой дукхал муниципальни кхолламашка гӀолла 2019 шера наджгоанцхой бетта 1 денга. Таблица «21. 2019 шера наджгоанцхой бетта 1 денга хинна пхьешкара бахача наьх дукхал Россе Федерацен федеральни гомашкеи субъекташкеи гӀола» (RAR-архив (1,0 Мб)). Федеральная служба государственной статистики.
  57. ↑ Стратегия пространственного развития Российской Федерации на период до 2025 года (проект). Хоам хьаийца таьрахь: 15.08.2025. Архиваци яьй 18.12.2018.
  58. ↑ Этнокавказ. Национальный состав населения Ингушетии по переписям 1926—2010 годов. Хоам хьаийца таьрахь: 15.08.2025. Архиваци яьй 22.05.2011.
  59. ↑ Том 4. Таблица 04-04. Население Ингушетии по национальности и владению русским языком. Хоам хьаийца таьрахь: 15.08.2025. Архиваци яьй 6.03.2016.
  60. ↑ Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. Том 5. Национальный состав и владение языками. Таблица 1. Национальный состав населения Кабардино-Балкарской Республики, городских округов и муниципальных районов. Хоам хьаийца таьрахь: 15.08.2025. Архиваци яьй 16.10.2023.
  61. ↑ Абазой (2), Абхазой (3), МаӀарлой (6), ГӀозлой (10), Эрмалой (1), Башкортой (1), КӀайэрсий (1), Гуржий (6), Жугтий (1), ГӀаьбартий (2), ГӀалмакхой (2), Къарший (6), ГӀиргӀизой (3), ГӀумкий (19), ГӀазгӀумкий (1), Моалой (1), ХӀирий (2), Эрсий (261), Таджикаш (1), Татары (3), Туркий (183), Узбекий (1), Украинхой (2), Цигаьнаш (1), Чуваший (1), Къаманга бехкара лаьца кхыдола жоп деннараш (19), Къаманга бехкац (19), Хьисап деш дӀаязбеча листашка къаманга бехкар хьоахадаь доаца нах (4138)
  62. ↑ Устав муниципального образования «Городской округ город Малгобек». Хоам хьаийца таьрахь: 15.08.2025. Архиваци яьй 27.09.2018.
  63. ↑ Новая подстанция обеспечит электроэнергией Малгобек // ГТРК «Ставрополье». 26.12.2012. Хоам хьаийца таьрахь: 15.08.2025. Архиваци яьй 1.02.2015.
  64. ↑ Когда настал час — они не дрогнули // Газета Ингушетия, 24.11.2014. Хоам хьаийца таьрахь: 15.08.2025. Архиваци яьй 2.02.2015.
  65. ↑ Почётные граждане г. Малгобек. С. 26. Хоам хьаийца таьрахь: 15.08.2025. Архиваци яьй 1.02.2015.
  66. ↑ Путин поздравил освободителя Малгобека и великого артиста // REGNUM, 06.05.2008. Хоам хьаийца таьрахь: 15.08.2025. Архиваци яьй 1.02.2015.

Литература

Дошлоргаш

ТӀатовжамаш

Хьаст — «https://inh.ruwiki.ru/w/index.php?title=МагӀалбик&oldid=126538849»