Деепричасти

Деепричасти (я) (эрс: деепричастие) — хандеша форма я. Цо белгалдоаккх кертерча дераца дувзаденна шоллагӀдола дер. Масала:Болхлошкахьа бӀарг а лекхаш, соца къамаьл деш вар прораб. Деепричасте синтаксически гӀулакх ― лоаттам санна сказуемеца ювзаенна лелар да. ДукхагӀча хана из лел дера куца лоаттам санна. Цо жоп лу «фу деш? фу даь? фу дергдолаш?» яхача хаттарашта. Наггахьа хана лоаттам санна лел: Со цӀавоагӀаш, чӀоагӀа догӀа доладелар (ДогӀа доладелар маца? со цӀавоагӀаш).

Деепричасте белгалонаш

Деепричасте хандешеи куцдешеи белгалонаш лелаю. Хандеша белгалонаш я: кеп, таьрахь, класс, ха. Уж белгалонаш хандеша йолчча тайпара хул деепричасте. Хана формаш кхоъ я: йола ха, яха ха, хургйола ха. ДукхагӀа яьржа лелар йола ха я. Из кхолл йолча ханара хандеша ларда «-ш», «-аш» суффиксаш тӀатохарца: деш-аш, оал-аш, тох-аш. Яха́ча ханара деепричасти дукхагӀча хана кхолл белгалза формай овлан оаз хьалхарча мугӀарах а яьле (и, аь), чаккхен аффикс (е, иэ) а этте: дӀакхалла — дӀакхаьлл-е, литта ― литт-е, кхера ― кхийр-е, къувса — къийс-е. Уж гӀалгӀай метта къаьнарча замах кхелла цӀена деепричасте формаш я: Цига лаьтте, кхы гӀулакх ца хиле дӀавода из. Ханнахьа Ӏодийше довла, ханнахьа гӀовттаргда шо тӀаккха.

Цхьан дешдаькъах латтача хандешах хьаяьннача яхача ханара деепричасте форма тӀехьа -ий хозаш хул: дарба де — дарба дий, хӀама яа — хӀама йиий, воӀ кхе — воӀ кхий, топпар хье — топпар хьий, хӀама зе — хӀама зий. Масала, «ГӀулакх дий, цӀагӀо».

Деепричастех йоахка куцдеша белгалонаш

Деепричасти сказуемеца лелар, форма ца хувцар, куцдешаца санна шийца белгалдешаш лелар, масала, дика дешаш, геттара чӀоагӀа хеставеш. Нагахь санна, причастно-деепричастни форма кхычунга доалача хандешах хьахинна яле, цун классгойтам карарчунца бувзам болаш ба, хандеша-хотталурга классгойтам подлежащеца бувзам болаш ба: Тхо керда боахам булаш да (булаш да фу? боахам). Хьо тахан ма чӀоагӀа велавенна ва (велавенна ва мала? хьо).

Белгалдаккхар

Литература

• Аушева Э. А., Оздоева Э. Г. ХӀанзара гӀалгӀай мотт. Морфологи. — Назрань : Кеп, 2021. — 211 с.

ТӀатовжамаш