ГӀажарий-Юрт

Рувики материал
Юрт
ГӀажарий-Юрт
эрс: Нестеровская
ГӀажарий-Юрта доагӀа Эс
ГӀажарий-Юрта доагӀа Эс
43°14′17″ с. ш. 45°02′57″ в. д.GЯO
Паччахьалкхе  Россе Федераци
Федерацен субъект ГӀалгӀайче
Муниципальни шахьар Шолжа
Юрт ГӀажара-Юрт
Тархьари географии
Йиллай 1847
Хьалхара хьоахаяр 1841-ча шера
Лакхал 406[1] м
Сахьата оаса UTC+3:00
Бахархой
Бахархой ↗24 022[2] саг (2022)
Къамаш гӀалгӀай, эрсий
Ди лелабераш бусалба, православхой
Паччахьалкхен мотт гӀалгӀай, эрсий
Дагарга идентификатораш
Телефоний код +7 87341
Пошта индекс 386250
Код ОКАТО 26230830001
Код ОКТМО 26610410101
ГӀажарий-Юрт (Россия)
Точка
ГӀажарий-Юрт
Red pog.svg
Москва
ГӀажарий-Юрт (Ингушетия)
Точка
Точка
ГӀажарий-Юрт

ГӀажарий-Юрт, иштта ГӀажара-Юрт (эрс: Нестеровская) — ГӀалгӀай Мехка Шолжа шахьара юрт. Мехка йоккхагӀйола юрта хьисапе моттиг я.

Юрта хьисапе моттиг ГӀажарий-Юрт яха муниципальни кхоллам хул цох шийна юкъе кхы юрт чу а ца йодаш[3].

ЦӀи

ГӀалгӀай меттала юрт Гӏажарий-Юрт[4][5] е ГӀажара-Юрт[6][7] аьнна язъеш я. ГӀажарий-Юрт йилла́р хьоашаланаькъан тайпан хинна къонах ва[8]. Цун цӀи ГӀа́жара аьнна хилча, ГӀа́жарий-Юрт аьнна хул из[4], тӀаккха ГӀа́жар хилча, ГӀа́жара-Юрт хул[6][7].

Эрсий меттала Нестеровская[3] яхаш цӀи а йолаш, станица яха статус йолаш я ГӀажарий-Юрт[3][7]. Из цӀи цунна еннар Хьалхара Николай паччахь ва 1943-ча шера тушола бетта 4-ча дийнахь инарал Пётр Нестерова хьа́марагӀа.

Географи

ГӀажарий-Юрта Эсах даьккха сурт

Юрт ул Эса́ аьрда берда тӀа шахьара юкъ йолча Шолжа-Пхьенах 5 км къулбехьехьеи Магасах 30 км гӀинбухен-малхбоалехьеи (наькъашца дусташ хилча). ГӀажарий-Юртах къулбехьехьеи малхбузехьеи латта эрсий меттала Ӏаьржа лоамаш оала лоамаш. Уж Ӏо мел долх орц да́гӀаш да лакхехьара альпийски баьшка кхаччалца, цу орца тӀа я́гӀараш гӀаш дола гаьнаш я. ГӀажарий-Юртах зӀилбухехьа уллача орцах эрсий меттала «балка Линева» оал. Юртах гӀинбухехьеи малхбоалехьеи юкъ-юкъе кагий гувнаш дола шаьра шинхиюкъ я: Шолжа́и Эса́и юкъе. Юртах зӀилбухен-малхбоалехьа, Берд-Юрта йисте, Эса тӀа латташ болх беш йоаца ГЭС, цох диса сунт йолаш я хӀанз а. Малхбузехьа юрта йисте Эса́и Шолжа́и юкъе даьккха хьа́рсам да. ГӀажарий-Юртах гӀинбухехьа Р217 «Кавказ» яха федеральни машений никъ ба бодаш.

ГаргагӀа йола Нах ба́ха моттигаш: гӀинбухехьа — Шолжа-Пхье, гӀинбухен-малхбоалехьа — Серноводски, малхбоалехьа — Ах-Боарзе, зӀилбухен-малбоалехьа — Берд-Юрти ЧӀималхи, зӀилбухен-малхбузехьа — Алхасте, гӀинбухен-малхбузехьа — Яндареи Эбарг-Юрти.

Тархьар

Йиллар, цӀи

ГӀажарий юрт йиллай хьоашаланаькъан тайпан хиннача ГӀа́жар яхача къонахчо[8]. Из цӀи ГӀа́жара аьнна хилча, ГӀа́жарий-Юрт аьнна хул из[4], тӀаккха ГӀа́жар хилча, ГӀа́жара-Юрт хул[6][7].

ГӀа́жарий-Юрт яйха́, йохаяьчул тӀехьагӀа гӀалгӀай ГӀажарий-Юрта́ йисте 1842-ча шера чӀоагӀале йилла́ хиннай[9][10].

1943-ча шера тушола бетта 4-ча дийнахь инарал Пётр Нестерова цӀерагӀа Нестеровски яха цӀи еннай чӀоагӀаленна, тӀеман министр хиннача А. И. Чернышёва из тилларах долча ший амара тӀа яздаьд: «Йо́хаяьча Гажир-Юрт яхача эйла йисте хьалъяьча чӀоагӀаленна Паччахь императора́ лакхехьара амар де лайра «Нестеровское» аьнна цӀи тилла».

Эрсаша Гажир-Юрт 1840-гӀа шера долалуча хана яздаьча каьхаташ тӀа хьоахаеш хиннай «мутӀахьа боацача» ЗӀамигача Нохчичен лоамарой «мутӀахьа йолча оарстхой юрташта» тӀале́тар бахьан долаш, уж оарстхой юрташ шоаш Бурон тӀеман округа́ юкъе а йолаш наьсархой шахьарах лоархӀаш хиннай эрсаша[11].

Кавказерча чӀоагӀалений зӀанара Шолжа тӀарча сура тӀара «чарахьий» (шоаш лоӀаме болаш хьалбаьхка́ча наьха) 125 дезал ба́ха хоабаь хиннаб ГӀажарий-Юрта. Уж гӀазкхий гучахьа тӀеман гӀулакх дарах мукъабаьха́ хиннаб кхаь шера́ шоаш хайша́ча дӀатарлургболаш. Керда станица а Шолжа тӀарча сурах дӀалаьрхӀай.

Станица хьахилар

1861-ча шера ГӀажарий-Юртах станица яьй гӀазкхаша[12].

1864-ча шера хиннача хьалах ГӀажарий-Юрта вахаш 841 саг хиннав (422 маӀа саги, 410 кхалсаги)[13].

1867-ча шера «Вознесенски» яхаш киназ детта́д гӀазкхаша, 1864-ча шера денз православхой приходах дари дарах йоазонаш кийчдеш хиннад[14].

ДӀахо нах бе́баш, 1874-ча шера 200 кови, ва́хаш 1094 саги, хьалъяь ишколи православхой кинази хиннад юрта[15].

1875-ча шера юрта ва́хаш 1047 саг хиннав. Юрт Тийрка областа Бурон округа 4-ча даькъах лоархӀаш хиннай[16].

Советий ха

Юртахой КӀайча эскарагахь хилар бахьан долаш 1920-ча шера тов бетта Эржакинеза амарах гӀазкхий ГӀажарий-Юртара дӀакхолхабе лаьрхӀалга хабараш да хьадаьхка́, цхьабакъда из амар кхоачаш даь дале а, мел чӀоагӀа кхоачаш даьд ховш дац, цу тайпара политика дукхача гӀалгӀай а нохчий а лаьтташка дӀахьош-м хиннай БӀорахой тӀема хана гӀазкхашца[17][18].

ГӀажарий-Юрт Шолжа гӀазкхий округа́ юкъе хиннай, хӀаьта 1929-ча шера округ вӀашагӀъяьккхачул тӀехьагӀа Нохчий автономни областа́ юкъе яхай из[19][20]. 1934-ча шера Нохчий АОи, ГӀалгӀай АОи вӀашакхетар бахьан долаш ГӀажарий-Юрта станични советах лоархӀаш йола ГӀажарий-Юрт юкъе́яхай Нохч-ГӀалгӀай автономни областа́ (тӀехьагӀа Нохч-ГӀалгӀай АССР хьаяьй цох)[19].

ШоллагӀча дунен тӀема хана Кавказ хьайоаккхача хана ГӀажарий-Юрт фронта́ йистерча оаса тӀа хиннай, 1942—1943-ча шера Ӏай юрта 131-гӀа истребителий фе сур хиннад дислокаци я.

Эрсече

2004-ча шера ГӀажарий-Юрта юкъера ишкол хержа́ хиннай Абу Зайт яхача террористо «запасной» аьнна, Берса́-Юртара № 1 йолча ишколера гӀулакх чакх ца доале аьнна[21], амма из юкъагӀдиса́д.

2006-ча шера ГӀажарий-Юрта эрсий мотт бувцача на́ха́ зуламаш деш моттигаш хиннай — цӀенош ле́тадеш. 2006—2008-ча шерашка цу тайпара хӀамаш йисте́ ядача кхыча юрташка а хиннад: Сипсой-ГӀалий тӀа, Илдарха-ГӀалий тӀа, Эбарг-Юрт а, кхычахьа а[22]. Цу хӀаман кульминаци хиннай эрсий хьехархой цӀагӀарчарна тӀалатар, нах боабеш а, човнаш еш а моттигаш хиннай. ЧӀоагӀа бӀагалдаьнна хиннад уж хӀамаш[23], уж бахьан долаш гӀазкхий юха а мехкара дӀаухаш моттигаш хиннай[24].

Бахархой

Бахача наьха дукхал
1959[25]1979[26]2002[27]2006[28]2007[28]2008[28]2009[28]
6350↘6102↗17 389↗18 099↗18 269↗18 463↘15 740
2010[29]2011[29]2012[29]2013[29]2014[30]2015[31]2016[32]
↗21 937↗21 965↗22 320↗22 535↗22 676↗22 831↗22 938
2017[33]2018[34]2019[35]2020[36]2021[37]2022[2]
↗23 071↗23 308↗23 492↗23 672↗23 825↗24 022
5000
10 000
15 000
20 000
25 000
30 000
2007
2012
2017
2022
Къамашцара лоаттам
Хьисап деш дӀаязбаь шу
2010[38]
2002[39]
1979[40]
1970[41]
гӀалгӀай ↗18 563
(84,62 %) 		↗13 821
(79,48 %) 		↗2 420
(39,39 %) 		1 464
(23,71 %)
нохчий ↘2 758
(12,57 %) 		↗2 816
(16,19 %) 		↗759
(12,35 %) 		384
(6,22 %)
эрсий ↘248
(1,13 %) 		↘433
(2,49 %) 		↘2 699
(43,93 %) 		3 945
(63,90 %)
кхыбараш 368
(1,68 %) 		319
(1,83 %) 		266
(4,33 %) 		381
(6,17 %)
берригаш 21 937 (100 %) 17 389 (100 %) 6 144 (100 %) 6 174 (100 %)

Инфраструктура

  • 4 юкъера юкъара дешар тела ишкоол (№ 1, 2, 3 и 4);
  • берий беш;
  • Товшхала цӀенош, библиотека а йолаш;
  • амбулатори;
  • 40 моттига́ лаьрхӀа йола даькъ тӀара дарбанче;
  • ФОК[42].

Оахкамаш

ГӀажара-Юрта боарзаш да Къулбаседа Кавказа товшхала-тархьара юкъаралах лоархӀаш дола. Цу тайпара сийленг ГӀалгӀай Мехка МагӀалбике да долаш[43].

ГӀажарий-Юртара боарза чу хи чура хьалбаьккхача кхерех хьалбаь гом болаш хиннаб. Боарза нийсса юккъе хенах даь кӀинга хьисапе йола хӀама коръяьй, чухьанахьа дакъах биса́ тӀехкий гом а болаш, дакъан корта гӀинбухен-малхбоалехьа е малхбоалехьа хьожабаь улаш а болаш.

Боарза чу иштта корадаьд боарзах даь тӀаьский бовхьаш а, кхерех яь бураш а, шаьра мохк а, бур те́ха кхерах даь диг а, цӀе пудар чудола кхабилг а[44]. Сийленг диллад юкъерча боарза заман ханага, нийсагӀа аьлча, вай замал хьалха II-ча эзаршера шоллагӀча даькъага[43].

Юртаца бувзабенна нах

Белгалдаккхар

  1. ↑ Определение высоты над уровнем моря по координатам. latlong.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 11.07.2018. Архиваци яьй 26.08.2018. Архиве диллад 2018 шера маьцхали 26 дийнахьа.
  2. ↑ 1 2 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2022 года. Федеральная служба государственной статистики. Хоам хьаийца таьрахь: 26.04.2022.
  3. ↑ 1 2 3 ГӀалгӀай Мехка закон, 2009.
  4. ↑ 1 2 3 Оздоев, 1980, оа. 831.
  5. ↑ Ӏарчакхнаькъан, 2017, оа. 3.
  6. ↑ 1 2 3 ГӀалгӀай-эрсийи эрсий-гӀалгӀайи терминий дошлорг, 2016.
  7. ↑ 1 2 3 4 Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 37.
  8. ↑ 1 2 Жизнь национальностей, 2002, с. 89.
  9. ↑ Е. Д. Фелицын. Военно-историческая карта северо-западного и северо-восточного Кавказа. Масштаб: 20 вёрст в английском дюйме. Etomesto.ru. Военно-исторический отдел при штабе Кавказского военного округа в Тифлисе (1899). Хоам хьаийца таьрахь: 11.07.2018. Опубликована в книге «Исторический очерк кавказских войн от их начала до присоединения Грузии».
  10. ↑ Е. Д. Фелицын. Военно-историческая карта северо-западного и северо-восточного Кавказа. Масштаб: 20 вёрст в английском дюйме. Etomesto.ru. Военно-исторический отдел при штабе Кавказского военного округа в Тифлисе (1899). Хоам хьаийца таьрахь: 11.07.2018. Опубликована в книге «Исторический очерк кавказских войн от их начала до присоединения Грузии».
  11. ↑ М. Картоев. К истории сельского поселения Нестеровское. www.magas.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 19.02.2019. Архиваци яьй 19.02.2019., со ссылками на: РГВИА. Ф. 846. Оп. 16. Д. 6508 и РГВИА. Ф. 386. Оп. 1. Д. 2993. Карта Кавказского края. Тифлис, 1842 г.
  12. ↑ Административно-территориальное устройство Ставрополья с конца XVIII века по 1920 год. Справочник. Ч. 3. Основные сведения о населённых пунктах. С. 322. Хоам хьаийца таьрахь: 28.01.2015. Архиваци яьй 4.03.2016.
  13. ↑ М. Картоев. К истории сельского поселения Нестеровское. www.magas.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 19.02.2019. Архиваци яьй 19.02.2019., со ссылками на: АКАК. Т. XII. Тифлис, 1904. C. 1223. Док. № 1100 и ЦГА РСО-А. Ф. 26. Оп. 1. Д. 33.
  14. ↑ Владикавказские епархиальные ведомости. Год 10-й. 1904, № 15. Владикавказская епархия 1903 г. Краткий статистический обзор. 9-й благочиннический округ, п. 132.
  15. ↑ Сборник сведений о Кавказе. Том V / Списки населённых мест Кавказского края / Ч. 1. Губернии: Эриванская, Кутаисская, Бакинская и Ставропольская и Терская область / Сост. Н. Зейдлицем. — 1879. — C. 445.
  16. ↑ М. Картоев. К истории сельского поселения Нестеровское. www.magas.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 19.02.2019. Архиваци яьй 19.02.2019., со ссылкой на: ЦГА РСО-А. Ф. 11. Оп. 81. Д. 223. Л. 10—12.
  17. ↑ Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]] О депортациях иранцев из Азербайджана и Казахстана // Восток. 1994. № 6. С. 50, со ссылкой на: ЦГА РСО. Ф. Р-36. Оп. 1. Д. 46. Л. 37.
  18. ↑ Полян П. М. У истоков советской депортационной политики: выселения белых казаков и крупных землевладельцев (1918—1925). www.demoscope.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 23.09.2015. Архиваци яьй 23.09.2015.
  19. ↑ 1 2 Историко-юридические аспекты определения административной границы между Чеченской Республикой и Республикой Ингушетия. Грозный-Информ (10.04.2013). Архиваци яьй 26.05.2024.
  20. ↑ Постановление президиума Всероссийского центрального исполнительного комитета № 170 «Об упразднении Сунженского округа Северо-Кавказского края» (4.02.1929).
  21. ↑ Доклад комиссии Федерального собрания РФ по расследованию причин и обстоятельств совершения террористического акта в городе Беслане. Хоам хьаийца таьрахь: 28.11.2024. Архиваци яьй оригинала тӀара 25.05.2011.
  22. ↑ Владимир Писаренко, председатель правления «Славянского союза Осетии». Убийства в Ингушетии // ООО «Собор Русского Народа», 19.09.2008. Хоам хьаийца таьрахь: 28.01.2015. Архиваци яьй 7.02.2015.
  23. ↑ В Ингушетии убили русскую местную жительницу // Лента.ру, 10.09.2008. Хоам хьаийца таьрахь: 28.01.2015. Архиваци яьй 7.02.2015.
  24. ↑ В Ингушетии расстреляны русские специалисты: один убит, трое ранено // Kvkz.ru, 12.11.2007. Хоам хьаийца таьрахь: 28.01.2015. Архиваци яьй 7.02.2015.
  25. ↑ Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность сельского населения РСФСР - жителей сельских населённых пунктов - районных центров по полу
  26. ↑ Всесоюзная перепись населения 1979 года. Численность сельского населения РСФСР - жителей сельских населённых пунктов - районных центров. Хоам хьаийца таьрахь: 29.12.2013. Архиваци яьй 29.12.2013.
  27. ↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Архиваци яьй 3.02.2012.
  28. ↑ 1 2 3 4 Численность населения республики Ингушетия по населённым пунктам 2006-2012 года. Хоам хьаийца таьрахь: 17.10.2013. Архиваци яьй 17.10.2013.
  29. ↑ 1 2 3 4 Оценка численности населения 2010-2013. Хоам хьаийца таьрахь: 23.08.2014. Архиваци яьй 23.08.2014.
  30. ↑ Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. Хоам хьаийца таьрахь: 2.08.2014. Архиваци яьй 2.08.2014.
  31. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Хоам хьаийца таьрахь: 6.08.2015. Архиваци яьй 6.08.2015.
  32. ↑ Численность населения Республики Ингушетия по состоянию на 1 января 2016 года в разрезе населённых пунктов. Хоам хьаийца таьрахь: 8.08.2016. Архиваци яьй 8.08.2016.
  33. ↑ Россе Федерацен бахархой дукхал. Муниципальни образованешка гӀола 2017 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа (31.07.2017). Хоам хьаийца таьрахь: 31.07.2017. Архиваци яьй 31.07.2017.
  34. ↑ Россе Федерацен бахархой дукхал. ЛаьрхӀай муниципальни образованешка 2018 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа. Хоам хьаийца таьрахь: 25.07.2018. Архиваци яьй 26.07.2018.
  35. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года. Хоам хьаийца таьрахь: 31.07.2019. Архиваци яьй 2.05.2021.
  36. ↑ Россе Федерацен бахархой дукхал муниципальни кхолламашка гӀолла 2020 шера наджгоанцхой бетта 1 денга. Хоам хьаийца таьрахь: 17.10.2020. Архиваци яьй 17.10.2020.
  37. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года. Хоам хьаийца таьрахь: 27.04.2021. Архиваци яьй 2.05.2021.
  38. ↑ ВПН. Том 4. Таблица 4. Население по национальности и владению русским языком Республики Ингушетия. Хоам хьаийца таьрахь: 14.06.2015. Архиваци яьй оригинала тӀара 6.03.2016.
  39. ↑ Этнокавказ. Национальный состав населения Сунженского района по переписи 2002 года. Хоам хьаийца таьрахь: 28.01.2015. Архиваци яьй 5.11.2014.
  40. ↑ Этнокавказ. Национальный состав населения Сунженского района по переписи 1979 года. Хоам хьаийца таьрахь: 14.06.2015. Архиваци яьй 24.09.2015.
  41. ↑ Этнокавказ. Национальный состав населения Сунженского района по переписи 1970 года. Хоам хьаийца таьрахь: 14.06.2015. Архиваци яьй 24.09.2015.
  42. ↑ Программа комплексного развития социальной инфраструктуры сельского поселения Нестеровское Сунженского муниципального района Республики Ингушетия на 2017—2021 годы и на период до 2033 года. www.sunja-ri.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 28.11.2024.
  43. ↑ 1 2 Крупнов Е. И. Археологические памятники верховьев р. Терека и бассейна р. Сунжа // ТГИМ. М., 1948. С. 10.
  44. ↑ Отчёт Археологической Комиссии (ОАК) за 1891 г. СПб., 1893. С. 132.

Литература

Дошлоргаш

ТӀатовжамаш

Хьаст — «https://inh.ruwiki.ru/w/index.php?title=ГӀажарий-Юрт&oldid=126457354»