Хьайрах
| Юрт / тархьара пхьа | |
| Хьайрах | |
|---|---|
| эрс: Хайрах | |
| | |
| 42°48′40″ с. ш. 44°56′20″ в. д.GЯO | |
| Паччахьалкхе |
|
| Федерацен субъект | ГӀалгӀайче |
| Муниципальни шахьар | ЖӀайраха шахьар |
| Юрта хьисапе моттиг | Хьули |
| Лакхал | 1160 м |
| Сахьата оаса | UTC+3:00 |
| Бахархой | |
| Бахархой | ↘0[1] саг (2010) |
| Къамаш | гӀалгӀай |
| Ди лелабераш | бусалба |
| Паччахьалкхен мотт | гӀалгӀай, эрсий |
| Дагарга идентификатораш | |
| Пошта индекс | 386433 |
| Код ОКАТО | 26205805037 |
| Код ОКТМО | 26620450281 |
|
|
|
Хьайрах (эрс: Хайрах, Хайрахе) — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман пхьа я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. ГӀалгӀай тархьара архитектурах лоархӀа гӀишлош я укхаза: гӀалаш, маьлхара кашамаш. Хьайрах пхьа улла лаьтта заповедни зона лоархӀаш а Ӏаьдало лорадеш а да. Тархьаре укхаза баьхараш Хамхой ба (Хьайрахой, Гасаранаькъан).
Административни лоархӀаш хилча Хьайрах ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я.
ЦӀи
Ӏилман а Ӏилман-гӀоръяьннача а литературеи, каьхаташ тӀеи, прессеи социальни мазашкеи эрсий меттала укх пхье (е вешта аьлча, укх кхаьлла) цӀи тайп-тайпара язъяь нийслу: «Хайрахе»[2], «Хайрах»[3][4][5]. ГӀалгӀай меттала «Хьайрах» язду[3].
Этимологи
«Хьайрах» ойконима фу маӀан да шийна хетар оалаш яздаьд А. С. Сулейманов яхача тохкамхочо, «хьайра» яхача дешах хьахинна хила мег из аьнна[6].
Статус
Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, Хьайрах статусах «село» я, «сельское поселение Гули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Хьайрах ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ[2][Д. 1].
Къаьстта лорадеш долча лаьттий хьакъехьа долча законашка диллача Хьайрах ула моттиг «Ингушский» яхача заказниках а, «Аьрзи» яхача паччахьалкхен Ӏалама заповедниках а, ЖӀайраха-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектурани Ӏаламеи музей-заповедниках а лоархӀаш я.
ГӀалгӀай Мехка товшхала тӀехьален лоамен а лоамен хьалхен а зоний хьагучаяьхача объектий къаьстта йолча листама́ юкъейодаш я архитектуран комплекс «Хьайрах» («Хайрах»)[Д. 2].
Географи
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Хьайрах[5]. Шаьрачара цигахьа ваха аьттув ба Шолжа-Пхье — Оалкам новкъа гӀолла (е Магас — СурхатӀе — Оалкам новкъа гӀолла), дӀахо Эса чӀоже гӀолла Эса/ТӀаргама чукхийттаченга кхаччалца. Хьайрах цун чаккхенгахьа улл Эса аьттв берда тӀа[8].
Юрта хьисапеча моттига административни юкъ — Хьули а, шахьара административни юкъ — ЖӀайрах а лоаман ГӀалгӀайчен малхбузен даькъа тӀа яд, 11,5 а 20,5 а километр гаьна. Гарга яда пхьанаш я: Хамхи, Пхьуй, Кхаьхк, Балкой-ЦӀенге, Тиша Йовли[8].
Форда тӀехенал лакхал я — 1160 метр[8].
Сахьата оаса
Хьайрах, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[9].
Тархьар
Хьайрах маца йиллай а йоазонца духхьашха маца хьоахаяьй а хӀанзехьа белггала ховш дац. Шоай хана ер моттиг тохкаш, укхазарча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш ба: В. Ф. Миллер, В. И. Марковин, А. И. Шамилев, Д. Ю. Чахкиев[4], Т. Агиров[5]. Укхаза Ӏилманхошта кораяьй вай замал хьалха V-ча бӀаьшерагара денз вай заман XIII-ча бӀаьшерага кхаччалца нах бахаш хинна шира пхьа, эрсашха «Хайрахское поселение» оал цох[4].
Хьайрах йоазонгахьа XVIII бӀаьшера шоллагӀча даькъе хьоахаяь хила мег. 1771—1774 шерашка цӀихеза немций Ӏилманхо И. А. Гюльденштедт Кавказера къамаш а буне а тохкаш хиннав. Цу юкъа ГӀалгӀайче а вена хиннав из. Ангушти Шолхии округех («Большие Ингуши», «Малые Ингуши» яхача областех[10]) лаьца яздеш, царех дӀа а тохаш массайтта пхьанаш белгалйоаккх цо, царех цаӀ «Хейрехи» аьнна[11].
ГӀалгӀай архитектурах лоархӀаш массехк гӀишлош я укхаза: 8 гӀала я. Хьалха уж ерригаш юкъелоацаш, царех цхьа гӀап-гӀалаш хьа а еш, царна гоннахьа гӀап лаьттай[4]. Иштта 5 гӀат йола вӀов а хиннай. Цул совгӀа, маьлхара кашамаш а да Хьайрахе. Хьайрахе Хамхой баьхаб[4][5].
Бахархой
| 1926[12] | 2010[1] |
|---|---|
| 24 | ↘0 |
Инфраструктура
ХӀанзарча заман инфраструктурах лоархӀача хӀамаех хӀама яц Хьайрахе[13].
Белгалдаккхар
Доашхамаш
- ↑ Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «пхьа» е «кхала» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.
- ↑ Листама́ юкъеяьккхай ГӀалгӀайчен товшхала тӀехьаленна урхален 2016 оагӀой бетта 23-ча дийнахьа даьккхача № 17 йолча амарца[7].
Бовхамаш
- ↑ 1 2 Всероссийские переписи населения 2002 и 2010 годов
- ↑ 1 2 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ. «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа» (закон. акт). Docs.cntd.ru. Электронный фонд нормативно-технической и нормативно-правовой информации Консорциума «Кодекс» (2009). Хоам хьаийца таьрахь: 14.09.2026. Архиваци яьй 2.05.2025.
- ↑ 1 2 Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 44.
- ↑ 1 2 3 4 5 Чахкиев, 2009, оа. 13.
- ↑ 1 2 3 4 Агиров, 2025, оа. 306.
- ↑ Топоним. слов. Сулейманова, 1978, оа. 41.
- ↑ Перечень выявленных объектов культурного наследия Республики Ингушетия горной и предгорной зон. pravitelstvori.ru. Правительство Республики Ингушетия (25.11.2021). Хоам хьаийца таьрахь: 14.09.2026. Архиваци яьй 23.06.2025.
- ↑ 1 2 3 Проект «Открытый Кавказ». Карта Горной Ингушетии. openkavkaz.com (2014). Хоам хьаийца таьрахь: 14.09.2026.
- ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3.06.2011).
- ↑ Волкова, 1974, оа. 160.
- ↑ Гюльденштедт, 2002, оа. 242.
- ↑ Список населенных мест Ингушской автономной области составленный по материалам всесоюзной переписи 1926 г.
- ↑ Карта села Хайрахе сельского поселения Гули Ингушетии с улицами и номерами домов — MapData.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 6.02.2022. Архиваци яьй 6.02.2022.
Литература
- Гюльденштедт И. А. Путешествие по Кавказу в 1770—1773 гг : [нем.] = Reisen durch Russland und im Caucasischen Gebürge / von P. S. Pallas : полев. исслед / Пер. Т. К. Шафроновской, ред. и коммент. Ю. Ю. Карпов. — РАН. Музей антропологии и этнографии имени Петра Великого (Кунсткамера). — СПб. : «Петербургское востоковедение», 2002. — 512 [или 507?] с. — [1-е изд. на русск. яз. всех материалов И. А. Гюльденштедта последней трети XVIII в.]. — 1000 экз. — ISBN 5-85803-213-3.
- Броневский С. М.. Кисты (глава третья) // Новейшие географические и исторические известия о Кавказе (часть вторая) = Новѣйшія географическія и историческія извѣстія о Кавказѣ : моногр. — М. : В тип. С. Селивановского, 1823. — С. 151—186.
- Волкова Н. Г.. Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа : монгр. / Ответ. ред. Л. И. Лавров. — АН СССР. Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая. — М. : Наука (ГРВЛ), 1973. — 206 [2] с. — 1600 экз.
- Волкова Н. Г.. Этнический состав населения Северного Кавказа в XVIII — начале XX века : монгр. / Ответ. ред. В. К. Гарданов. — АН СССР. Ин-т этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая. — М. : Наука, 1974. — 276 с. : с 3 карт. — 2300 экз.
- Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 3-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2025. — 448 с. : илл. + 1 отд. л. цв. карт. — 1500 экз. — ISBN 978-5-00270-205-3.
- Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
- Дахкильгов Ш. Э-Х. Происхождение ингушских фамилий : полев. исслед / Ред. А. А. Зязиков. — Грозный : «Книга», 1991. — 108 с.
- Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Минеральные воды : ФГУП «Издательство «Кавказская здравница», 2003. — Т. I. — 144 с. — 2000 экз.
- Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Нальчик : ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года», 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.
- II часть : Горная Ингушетия (юго-западная часть), Горная Чечня (центральная и юго-восточная части) : топоним. слов. // Топонимия Чечено-Ингушетии : в IV частях (1976—1985 гг.) / Сост. А. С. Сулейманов, ред. А. Х. Шайхиев. — Гр. : ЧИ кн-во, 1978. — 289 с. — 5000 экз.