Хьайрах

Рувики материал
Юрт / тархьара пхьа
Хьайрах
эрс: Хайрах
Khairakh 1938.jpeg
42°48′40″ с. ш. 44°56′20″ в. д.GЯO
Паччахьалкхе  Россе Федераци
Федерацен субъект ГӀалгӀайче
Муниципальни шахьар ЖӀайраха шахьар
Юрта хьисапе моттиг Хьули
Лакхал 1160 м
Сахьата оаса UTC+3:00
Бахархой
Бахархой ↘0[1] саг (2010)
Къамаш гӀалгӀай
Ди лелабераш бусалба
Паччахьалкхен мотт гӀалгӀай, эрсий
Дагарга идентификатораш
Пошта индекс 386433
Код ОКАТО 26205805037
Код ОКТМО 26620450281
Хьайрах (Россия)
Точка
Хьайрах
Red pog.svg
Москва
Хьайрах (ЖӀайраха шахьар)
Blue pog.svg
0
Точка
Хьайрах

Хьайрах[⇨] (эрс: Хайрах, Хайрахе[⇨]) — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман пхьа я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. ГӀалгӀай тархьара архитектурах лоархӀа гӀишлош я укхаза: гӀалаш, маьлхара кашамаш[⇨]. Хьайрах пхьа улла лаьтта заповедни зона лоархӀаш а Ӏаьдало лорадеш а да. Тархьаре укхаза баьхараш Хамхой ба (Хьайрахой, Гасаранаькъан)[⇨].

Административни лоархӀаш хилча Хьайрах ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я[⇨].

ЦӀи

Ӏилман а Ӏилман-гӀоръяьннача а литературеи, каьхаташ тӀеи, прессеи социальни мазашкеи эрсий меттала укх пхье (е вешта аьлча, укх кхаьлла) цӀи тайп-тайпара язъяь нийслу: «Хайрахе»[2], «Хайрах»[3][4][5]. ГӀалгӀай меттала «Хьайрах» язду[3].

Этимологи

«Хьайрах» ойконима фу маӀан да шийна хетар оалаш яздаьд А. С. Сулейманов яхача тохкамхочо, «хьайра» яхача дешах хьахинна хила мег из аьнна[6].

Статус

Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, Хьайрах статусах «село» я, «сельское поселение Гули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Хьайрах ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ[2][Д. 1].

Къаьстта лорадеш долча лаьттий хьакъехьа долча законашка диллача Хьайрах ула моттиг «Ингушский» яхача заказниках а, «Аьрзи» яхача паччахьалкхен Ӏалама заповедниках а, ЖӀайраха-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектурани Ӏаламеи музей-заповедниках а лоархӀаш я.

ГӀалгӀай Мехка товшхала тӀехьален лоамен а лоамен хьалхен а зоний хьагучаяьхача объектий къаьстта йолча листама́ юкъейодаш я архитектуран комплекс «Хьайрах» («Хайрах»)[Д. 2].

Географи

ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Хьайрах[5]. Шаьрачара цигахьа ваха аьттув ба Шолжа-Пхье — Оалкам новкъа гӀолла (е Магас — СурхатӀе — Оалкам новкъа гӀолла), дӀахо Эса чӀоже гӀолла Эса/ТӀаргама чукхийттаченга кхаччалца. Хьайрах цун чаккхенгахьа улл Эса аьттв берда тӀа[8].

Юрта хьисапеча моттига административни юкъ — Хьули а, шахьара административни юкъ — ЖӀайрах а лоаман ГӀалгӀайчен малхбузен даькъа тӀа яд, 11,5 а 20,5 а километр гаьна. Гарга яда пхьанаш я: Хамхи, Пхьуй, Кхаьхк, Балкой-ЦӀенге, Тиша Йовли[8].

Форда тӀехенал лакхал я — 1160 метр[8].

Сахьата оаса

Хьайрах, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[9].

Тархьар

Хьайрах маца йиллай а йоазонца духхьашха маца хьоахаяьй а хӀанзехьа белггала ховш дац. Шоай хана ер моттиг тохкаш, укхазарча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш ба: В. Ф. Миллер, В. И. Марковин, А. И. Шамилев, Д. Ю. Чахкиев[4], Т. Агиров[5]. Укхаза Ӏилманхошта кораяьй вай замал хьалха V-ча бӀаьшерагара денз вай заман XIII-ча бӀаьшерага кхаччалца нах бахаш хинна шира пхьа, эрсашха «Хайрахское поселение» оал цох[4].

Хьайрах йоазонгахьа XVIII бӀаьшера шоллагӀча даькъе хьоахаяь хила мег. 1771—1774 шерашка цӀихеза немций Ӏилманхо И. А. Гюльденштедт Кавказера къамаш а буне а тохкаш хиннав. Цу юкъа ГӀалгӀайче а вена хиннав из. Ангушти Шолхии округех («Большие Ингуши», «Малые Ингуши» яхача областех[10]) лаьца яздеш, царех дӀа а тохаш массайтта пхьанаш белгалйоаккх цо, царех цаӀ «Хейрехи» аьнна[11].

ГӀалгӀай архитектурах лоархӀаш массехк гӀишлош я укхаза: 8 гӀала я. Хьалха уж ерригаш юкъелоацаш, царех цхьа гӀап-гӀалаш хьа а еш, царна гоннахьа гӀап лаьттай[4]. Иштта 5 гӀат йола вӀов а хиннай. Цул совгӀа, маьлхара кашамаш а да Хьайрахе. Хьайрахе Хамхой баьхаб[4][5].

Бахархой

Бахача наьха дукхал
1926[12]2010[1]
24↘0

Инфраструктура

ХӀанзарча заман инфраструктурах лоархӀача хӀамаех хӀама яц Хьайрахе[13].

Белгалдаккхар

Доашхамаш

  1. ↑ Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «пхьа» е «кхала» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.
  2. ↑ Листама́ юкъеяьккхай ГӀалгӀайчен товшхала тӀехьаленна урхален 2016 оагӀой бетта 23-ча дийнахьа даьккхача № 17 йолча амарца[7].

Бовхамаш

  1. ↑ 1 2 Всероссийские переписи населения 2002 и 2010 годов
  2. ↑ 1 2 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ. «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа» (закон. акт). Docs.cntd.ru. Электронный фонд нормативно-технической и нормативно-правовой информации Консорциума «Кодекс» (2009). Хоам хьаийца таьрахь: 14.09.2026. Архиваци яьй 2.05.2025.
  3. ↑ 1 2 Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 44.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 Чахкиев, 2009, оа. 13.
  5. ↑ 1 2 3 4 Агиров, 2025, оа. 306.
  6. ↑ Топоним. слов. Сулейманова, 1978, оа. 41.
  7. ↑ Перечень выявленных объектов культурного наследия Республики Ингушетия горной и предгорной зон. pravitelstvori.ru. Правительство Республики Ингушетия (25.11.2021). Хоам хьаийца таьрахь: 14.09.2026. Архиваци яьй 23.06.2025.
  8. ↑ 1 2 3 Проект «Открытый Кавказ». Карта Горной Ингушетии. openkavkaz.com (2014). Хоам хьаийца таьрахь: 14.09.2026.
  9. ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3.06.2011).
  10. ↑ Волкова, 1974, оа. 160.
  11. ↑ Гюльденштедт, 2002, оа. 242.
  12. ↑ Список населенных мест Ингушской автономной области составленный по материалам всесоюзной переписи 1926 г.
  13. ↑ Карта села Хайрахе сельского поселения Гули Ингушетии с улицами и номерами домов — MapData.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 6.02.2022. Архиваци яьй 6.02.2022.

Литература

  • Гюльденштедт И. А. Путешествие по Кавказу в 1770—1773 гг : [нем.] = Reisen durch Russland und im Caucasischen Gebürge / von P. S. Pallas : полев. исслед / Пер. Т. К. Шафроновской, ред. и коммент. Ю. Ю. Карпов. — РАН. Музей антропологии и этнографии имени Петра Великого (Кунсткамера). — СПб. : «Петербургское востоковедение», 2002. — 512 [или 507?] с. — [1-е изд. на русск. яз. всех материалов И. А. Гюльденштедта последней трети XVIII в.]. — 1000 экз. — ISBN 5-85803-213-3.
  • Броневский С. М.. Кисты (глава третья) // Новейшие географические и исторические известия о Кавказе (часть вторая) = Новѣйшія географическія и историческія извѣстія о Кавказѣ : моногр. — М. : В тип. С. Селивановского, 1823. — С. 151—186.
  • Волкова Н. Г.. Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа : монгр. / Ответ. ред. Л. И. Лавров. — АН СССР. Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая. — М. : Наука (ГРВЛ), 1973. — 206 [2] с. — 1600 экз.
  • Волкова Н. Г.. Этнический состав населения Северного Кавказа в XVIII — начале XX века : монгр. / Ответ. ред. В. К. Гарданов. — АН СССР. Ин-т этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая. — М. : Наука, 1974. — 276 с. : с 3 карт. — 2300 экз.
  • Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 3-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2025. — 448 с. : илл. + 1 отд. л. цв. карт. — 1500 экз. — ISBN 978-5-00270-205-3.
  • Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
  • Дахкильгов Ш. Э-Х. Происхождение ингушских фамилий : полев. исслед / Ред. А. А. Зязиков. — Грозный : «Книга», 1991. — 108 с.
  • Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Минеральные воды : ФГУП «Издательство «Кавказская здравница», 2003. — Т. I. — 144 с. — 2000 экз.
  • Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Нальчик : ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года», 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.
  • II часть : Горная Ингушетия (юго-западная часть), Горная Чечня (центральная и юго-восточная части) : топоним. слов. // Топонимия Чечено-Ингушетии : в IV частях (1976—1985 гг.) / Сост. А. С. Сулейманов, ред. А. Х. Шайхиев. — Гр. : ЧИ кн-во, 1978. — 289 с. — 5000 экз.

ТӀатовжамаш