ГӀалгӀай элгацаши ердаши

Экспертиза РАН

Проведена экспертиза
Российской Академией Наук

Подробнее

Экспертиза РАН

Россе Ӏилмай Академе
экспертиза яьккхай

ма дарра

ГӀалгӀай элгацаши ердаши (эрс: Ингушские святилища и храмы) — гӀалгӀай архитектурай ший тайпара а йола, дина гӀулакх деш а хиннайола, кхерах яь шира гӀишлош. ДукхагӀча даькъе ГӀалгӀай Республика ЖӀайраха шахьаре я уж.

Тархьар

ГӀалгӀай супа лоам — Маьтлоам

ГӀалгӀай супа лоам — ЦӀейлоам

Маьтлоама тӀара шира гӀалгӀай ерда я «Маьт-Сели»

Дина гӀулакх деш хинна гӀишлош лоаман ГӀалгӀайче дуккха я. ХӀанзарча ЖӀайраха шахьара лаьтта 150 хиллал нах баха моттигаш хиннай, вешта аьлча кхаьллаш. ДукхагӀа мел йолча кхаьллашка а царна йисте а йолаш я ердаши элгацаши. Ше оттаяьча гӀалгӀай материальни товшхала сийленгий классификацех цӀихеза советий археолог а кавказтохкамхо а хиннача Е. И. Крупновс (дина гӀулакх деча гӀишлоех латтача) кхоалагӀча тоаба юкъеяьхай уж. ДукхагӀа мел йолча кхаьллашка а царна йисте а йолаш я уж. Эггара ширагӀа йола дина гӀулакха деча моттигех лоархӀаш хиннад супа лоамаш, тархаш, хьагӀараш, хьундоакъош, ведолгаши къухаши, иштта кхыяраш а. Цу хана хиннача, тарматал леладаьча, наьха сакхетамгахьа цу моттигашка Даьла белгалонаш тӀаяхка бола нах е хӀамаш (синош) Ӏеш хиларах тешаш хиннаб уж. Царех эггара чӀоагӀагӀа лоархӀаш хиннараш лоамий бовхьашка хиларах тешаш хиннаб. Цу тайпара моттигаш хиннай, масала, ЦӀейлоам тӀа а, ЖӀайраха йисте, иштта кхычахьа а. Супа долча хьундоакъош чу могадеш хиннадац чарахьал дар, дахча даккхар, сомаши комараши гулаяр. Царех пайда эца цӀай долча деношка мара йиш хиннаяц, духхьал дина гӀулакх дечун духьа.

Цу тайпарча моттигех хиннай Елти-Корт яхар. Хьули яхача кхаьлла йисте лакхача гувна тӀа я из. Супа лоархӀаш хиннай из моттиг. Л. П. Семёновс хьадувцачох цига «цхьана гулдаь дадаш саьрчий ковраш дар. Цигара гаьнаш яха мегаш хиннадац, дахча даккха йиш хиннаяц, шоашта доакъазло тӀаярах кхераш; бож/доахан доажаде мегаш хиннадц — еттийи гаьзарийи шура йовра кхераш». Йокъал оттача хана гонахьарча кхаьллашкара нах Елти-Кертага ухаш хиннаб Даьлагара догӀа делхаш.

Тайпаши белгалонаши

Дина гӀулакх деш йола кхерах яь гӀишлош я. Уж шин тайпара я: ердаш-гӀишлоши, гӀала кепе ердаши. Хьалхарча тайпанна чуйолха ердаш йиъсаьна я, тайп-тайпарча кепах, шин лагӀах латташ тхов болга. Тхов йистебоал гӀайнаца. Тхов моартологӀа ба, наггахьа шаьра нийслу.

Профессора Л. П. Семёнова, ердий-гӀишлой географи хьал хьоахадаьча, белгалдаьхад, уж дукхагӀа Маьт-лоамагара доладенна Эса бердашка кхаччалца доазон тӀа даьржалга. Эсагара доладенна малхбоалегахьа уллача доазон тӀа уж дац. Малхбоален оагӀарахьа тӀехьарча архитектурах дола гӀалай кепе селингаш дагӀа .

Ердаш-гӀишлош екъ шин даькъах: жӀаргахойи тарматхойи. Хьалха цӀи яьккхараш элгацаш санна лоархӀ, уж хьахиларгахьа а дин гӀулакхагахьа ши никъ болаш я. Цхьаккха ер яц тарматалаца ювзаенна йоацаш, цӀена жӀаргахой.

ЖӀаргахой элгацаш хьалха тармата ердаш хиннача хьалдеттад, жӀаргахой дин юхадаьнначул тӀехьагӀа лоам бахархой юха шоай тарматала тӀа тӀабоагӀаш хиннаб. ТӀехьагӀо гӀалгӀай ердаш хинна цхьацца дола жӀаргахой элгацаш аланаш хьалдетта хила тарлу. Цу гӀишлошта юкъе долх дина деш йола йоккха ГӀалгӀайчен Лоамен гӀишлош: ТхьабӀа-Ерда, Алба-Ерда, ТӀаргамара ерд, Даьлате (Долте), Пхьамат пхье еттача гӀишлон юххе дола ерд Пхьамат-Ерда, ТӀумгӀой-Ерда, МагӀо-Ерда, Дзоарах-Даьла. ЖӀаргахой элгацашта юкъейихьай Пхьамат пхьена юхе йола дина гӀулакхаш кхоачашду гӀишлош Пхьамат-Ерда, Фалхане, Къоашка дола элгац, иштта кхыдараш.

Мехка юкъе гӀалгӀа лоархӀаш хиннавац нагахьа санна мехка дакъа а долаш, ворхI даь цӀи а йолаш, тайпан элгац, веннар вилла малхара каша, тӀема духьал гӀала (вӀов) йоацар. ХӀаьта мехка дакъа доацар хьаша санна ваха везаш хиннав. Тайпан элгац (гӀалгӀай лоамчу шин тайпан хиннад ерда: МӀагӀой — Ерда (Салгхой), ТӀумгӀой-Ерда) а малхара каша а дар аьнна бокъонца визза гӀалгӀа лоархӀаш хиннавац вӀов йоацар. Зама тӀема кхерам болаш, хала, чоалхане хиннай, нах гӀаьраша есарал дӀакхухьаш бохкаш хиннаб, цудухьа из гӀулакх Ӏалаьмате лоархӀаме хиннад. Цул совгӀа, гӀала (вӀов) хьалъе йиш хилар рузкъан таро хиларца а айхха бувзам болаш хинналга тешалаш да. ХӀана аьлча гӀала хьалъе воал аьнна хоам баьча дийнахьа денз (болх болабаьча дийнахьа денз) шу доалача дийнахьа кхаьчача юсаш хиннай из (йистейоале а ахангахьа кхоаче а). «Ди довзаш вахалва» яха кица цунца а бувзам болаш да. Нагахь санна гӀишло йисте ца яьлча, мехко бокъо луш хиннаяц болх дӀахо бахьа. Из дош мехка — кхело хоадам баь хиннад. ХӀаьта гӀалий даь бокъо хиннай ший мел бола низ оарцагӀбаьккха, гаргара, бовза — беза нах хьабийха гӀишло чакхъяккхара къахьега. Дале а дикагӀа, сийдолашагӀа лаьрхӀа хиннад ший дезала (тайпан) низаца (таронца) болх чакхбаккхар.

Юкъара маӀан

ТхьабӀа-Ерда

Керттера лустам: Тхаба-Ерды

ТхьабӀа-Ерда элгац

Шира ерда я ГӀалгӀайче, ЖӀайраха шахьаре, амма Ӏилмангахьа дукхагӀча даькъе цох элгац лоархӀ, ма дарра аьлча, жӀаргахой элгац. ЖӀайраха-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектураии Ӏаламеи музей-заповедника юкъейоагӀаш я. Ӏилманхой башхабайннаб ерда етта ханах долча хаттарагахьеи, бувзам болча динах долча хатарагахьеи. ДукхагӀболчара из хьалъйоттара массехк мур белгалйоаккх, царех эггара хьалхагӀара белгалъяь ха я VIII бӀаьшу. Юкъерча бӀаьшера тӀехьарча хана чухь, жӀаргахой элгац бахархой ерда санна хиннад, хьагучох, цо вӀаши йийза хиннай Эса чӀожера каьлаш: Аьгекхала, Хамхи, ТӀаргам, иштта кхыйола кхаьлаш. Цу хана Лоамарча ГӀалгӀайчен политика-административни юкъ цу метте йолча хана, Тхьаба-Ерда гӀалгӀай элгац лоархӀаш хиннад. Ӏилмангахьа хӀанзехьа чӀоагӀдаь оттадаь даьннадац ма дарра фу маӀан долаш я ТхьабӀа-Ердан цӀи. Цхьаболчар цох ТкъобӀаь-Ерда а оалаш яздаьд «ткъо бӀаь супа бараш» яхилга да из аьнна (дватцать сотен святых), вокхар йоах «ткъо бӀаь супа яраш» (дватцать сотен святынь) яхилга да из, цӀерагахьа ювцараш дӀахо мел йола ердаш я уж яхаш. Кхыдолча хетачох «Тхьа бӀа ерда» яхилга да из (храм ока Тха), укхаза «Тхьа» яхар Даьла цӀерех цаӀ я.

Дзоарах-Даьла, Даьлате, Тушоли

Доккхача элгацашта юкъе дода Дзорах-Дьалеи, Даьлитеи (Долте), царех хьалха хьоахадаьр МагӀарча Оздике улл, шоллагӀа элгац Кхарт кхаьла йисте. Дошхьакъле пхье дадача элгацашца цхьана уж цхьа Далла текъа юкъе хиннай. Царна юкъейолхаш хиннай кхаьлаш Дошхьакъле, ЭгӀара Кхарт, МагӀара Кхарт, Гадаборш, МагӀареи, ЭгӀареи, Юкъереи Оздик, Лакхереи Лохереи Лейми, Кели, Ког. Цу шахьаре хиннай Тушолена текъама юкъ. Тушоле ердаш ЦӀей-лоам тӀеи, Кхарт, Кели, Ког кхаьлашта юхеи даьдад. Цига дисад тушолеца дувзаденна селингаш. Фаьппешта юкъе а хиннай Тушолена текъам бу юкъ, из иллай Лаьжгенеи, Къоашкенеи, Хьамашкеннеи юхе. Меларе юхе даьгӀад элгац-ерд Тушоли.

Тайпан маӀанаш

ЛоархӀамеча элгацех хиннаб Гурмат-Цӏув. Цунна хетадаь Элгац-Ерд даьгӀад ГӀаппи кхаьлан доазон тӀа. Цу кхаьларча наха лаьрхӀа ца Ӏеш, Гурма-ЦӀув лоархӀаш хиннаб юхерча чӀожерча кхаьлашкара наха: Хайрах, Кхаьхк, иштта кхыча кхаьлашкара. Дина гӀулакх дара доккха элгац лоархӀаш хиннад ТӀумхой-Ерда, ТӀумхой-ЧӀожерча наха текъам беш хиннаб цу элгаца чу. Цу чӀожа юкъе йолхаш хиннай кхаьлаш: ТӀумагӀе, Каштам, ГӀалашпхье, Бийсаре, ЦӀоли, иштта кхыйолаш кхаьлаш. Цу кхаьлаша, юхе Чулхой чӀожерча нахаца текъам беш хиннаб кхы иштта доккха лоархӀача МагӀо-Ерда чу. Из хьалдетта хиннад тӀумхой салгирхойи хьабаьннача тайпан сага цӀерагӀа.

Сеска Солса-Ердеи, МагӀо-Ердеи

Храм Маго-Ерды

МагӀо-Ерда гаьна доацаш улл элгац-ерд Сеска-Солса-Ерда. Оаламаша яхачох, Сеска Солса МагӀочунца доттагӀал леладеш хиннав. «Цхьа бахьан доацаш дац Сеска Солсеи МагӀочуни элгацаш лоаллаха нийсадалар, турпалаш дӀабехкаб цу метте, элгацаш латтача доазон тӀа».

Ткъамаш-Ерда, ӀамгӀали-Ерда

ЗӀамига моттиг дӀалаьцача элгацех лоахӀаш хиннад Даьлий цӀерагӀа дола Ткъамыш-Ердеи ӀамгӀали-Ердеи. Уж Маьтсела вежарий хиннаб. Ше ерд хьаргӀа чу хиннад, лоархӀаш хинна даьла гӀалгӀаша чӀоагӀа лоархӀаш хиннача хьайба хьисапе, боджа хьисапе, духьала ухаш хиннад, цо къамаьл даьд сага оазаца, иштта текъама Ӏадаташ хьалхадаьхад. Ше элгаца цӀи Ткъамаш-Ерд малхаца ювзаенна я. Ткъамаш дола, хӀаьта ткъамаш маьлха даьлий белгало хиннай. Ткъамаш-Ерда чарахьаша лоархӀаш хиннад, МагӀарчеи ЭгӀарчеи Хьулерча наьха керттера ерд хиннад.

ГӀалгӀай багахбувцамо яхачох, Маьтсела вежарий хиннаб Хьал-Ердеи, ӀамагӀа-Ердеи, цар цӀерагӀа элгацаш дагӀа Шоанеи МекъалтӀеи. Уж чӀоагӀа лоархӀаш хиннаб Шоанхоша. Уж лакхе цӀи яьха элгацаш хила деза, уж даьлийи, духьал цӀераш хийца. Цкъа дале, царех а Маьтсела вежарий лоархӀ, шозлагӀа цар цӀераш цхьатарра я. Ткъами, ГӀали — маьлха даьлий белгалонаш я, хӀаьта ӀамагӀалии ӀамагӀеи ларде Ӏам яхаш уллаш хила деза. ӀамагӀа-Ерда дагӀача Сийна Ӏамаш да(гӀа: Сийна Iамарч)".

Белгалдаккхар

Комментарии

Источники

Литература

• Антология ингушского фольклора. — Нальчик, 2006. — Т. 1.
• Вахушти Багратиони. География Грузии / Введение, перевод и примечания М.Г. Джананашвили. — Тифлис, 1904.
• Гольдштейн А.Ф. Башни в горах. — М., 1977.
• Дахкильгов И. Боль и гордость моя Ингушетия. — Нальчик, 2007.
• Долгиева М.Б., Картоев М.М., Кодзоев Н.Д., Матиев Т.Х. История Ингушетии. — 3-е изд. — Ростов-на-Дону: Южный издательский дом, 2012.

• Крупнов Е. И. Средневековая Ингушетия. — М., 1971.

• Марковин В. И. Некоторые особенности средневековой ингушской архитектуры // Архитектурное наследство. — М., 1975.
• Мужухоев М. Б. Ингуши. Страницы истории, вопросы материальной и духовной культуры. — Саратов, 1995.
• Мужухоев М. Б. Средневековые культовые памятники Центрального Кавказа (К истории религиозных верований X-XIX веках).. — Грозный, 1989.
• Семёнов Л. П. Археологические и этнографические разыскания в Ингушетии в 1930–1932 гг. // Известия ИНИИК. Вып. 2.. — Орджоникидзе, 1934. — Т. IV.
• Чахкиев Д.Ю. Древности Горной Ингушетии. — Назрань, 2003. — Т. 1.
• Щеблыкин И. П. Искусство Ингушетии в памятниках материальной культуры. — Владикавказ: ИИШГИК, 1928. — Т. 1.

ТӀатовжамаш

• Сампиев Х. Архитектурное мастерство ингушей (эрс.) // Сердало. — 2005. — 18 август (№ 94 (9615)). Архиве диллад 9 03 2016.
• Пелевин П. История и традиции строительства ингушских башенных комплексов (эрс.) // Фонд «Азан». — 2011. Архиве диллад 12 03 2017.