ЖӀайрах
| Юрт | |
| Джейрах | |
|---|---|
 ЖӀайрахера вӀов, 1921 ш. | |
| 42°49′19″ с. ш. 44°40′47″ в. д.GЯO | |
| Паччахьалкхе |
 Россе Федераци |
| Федерацен субъект | ГӀалгӀайче |
| Муниципальни шахьар | ЖӀайраха |
| Муниципальни кхоллам | ЖӀайрах |
| Дá | Лаьнанаькъан Беслана Ваха |
| Лакхал | 1010 м |
| Сахьата оаса | UTC+3:00 |
| Бахархой | |
| Бахархой | ↗1874[1] саг (2019) |
| Къамаш | гӀалгӀай |
| Ди лелабераш | сунний бусалба |
| Катойконим | жӀайрахо, жӀайрахой |
| Паччахьалкхен мотт | гӀалгӀай, эрсий |
| Дагарга идентификатораш | |
| Пошта индекс | 386430 |
| Код ОКАТО | 26205808001 |
| Код ОКТМО | 26620410101 |
| Номер в ГКГН | 0162643 |
|
|
|
 РУВИКИ.Медиа чура файлаш | |
ЖӀайрах, иштта ЖӀайрахь (я), хьалха МагӀара-Кхалеи ЭгӀара-Кхалеи (эрс: Джейрах) — ГӀалгӀай Мехка йола кхаьлл. ЖӀайраха шахьара административни юкъи, иштта йоккхагӀа йола нах баха моттиги я.
Географи
ЖӀайрах Ӏарамхи аьрда оагӀорахьа улл из Тийрках кхетачера пхи километр гаьна. Цигара ӀоэгӀваьлча чукхийттача моттиге улл Пхьамат. Кхы а эгӀахь Эзмии, Фуртоги я. ГӀалгӀайчен нанагӀала йолча Магасах 40 км зӀилбухен-малхбузехьа улл.
ГаргагӀа йола кхаьллаш: гӀинбухен-малхбоалехьа — Бейни, малхбоалехьа — МохтӀе, зӀилбухехьа — Эзми[2], ХӀирийчен доазон тӀа.
Шера кхо бӀаь гаргга дийнахьа малх латт укхаза[3].
Статус
Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, ЖӀайрах статусах «село» я, «сельское поселение Джейрах» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, ЖӀайрах ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг ЖӀайрах» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ[4].
Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «пхьа» е «кхала» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.
Тархьар
ЦӀи, йиллар
ЖӀайрах яха дош чӀоагӀа къаьна да, цхьабакъда юрта цӀи йолаш XX-ча бӀаьшере 30-ча шерашка хьахиннад из. ХьалхагӀа, кхыметтел ХVIII-ча бӀаьшере а, ЖӀайрах яха дош кхы маӀан долаш хиннад. Из белгалду ший «ГуржегӀен географе» тӀа гуржий тархьархочо Вахушти Багратионе. Цо яхачох, «Джариахи» яхар боккха чӀоагӀа лоам ба, юкъе шаьра байтогӀе а йолаш. Укхаза ягӀа Чоранаькъан лоархӀаш йола лакха гӀала а ювц тархьархочо[3].
ЖӀайрахой лоам, ЖӀайрахой чӀож, ЖӀайрахой шахьар, ЖӀайрахой тукхам яхаш йола цӀераш хьалхагӀа хиннай, бакьда, ЖӀайрах яxa юрта цӀи хиннаяц. МагӀара кхала, ЭгӀара кхала е МагӀача кхаьле, ЭгӀача кхаьле яхаш ши юрт хиннай хӀанз ЖӀайрах уллача. ЖӀайрахой ба лоам, ЖӀайрахой я чӀож, ЖӀайрахой я шахьар. Царел совгӀа Жерлоам а ба. Цхьаболча наха жӀайрах яха дош малх яхачун маӀане хинна хила мег йоах[3]. Вешта кхыча тархьархошта хет ЖӀайраха цӀи Эрмалойчени гӀинбухерча ХӀиранеи 724—730 шерашка халифа оартам хиннача Джаррахь ибн ӀабдуллахӀ аль-Хьакаме цӀераца ювзаенна я аьнна. Даькъаста тӀом беш Даьра аьле гӀолла чакхваьнна хиннав Жаррахь ибн ӀабдуллахӀ.
Тархьар
Хьаяхачох, малха текъаш хиннаб ЖӀайраха баьхараш — жӀайрахой. Малх яхар мо маӀан долаш цӀи я ЖӀайрах[3].
Бахархой
Бахаш бола нах — 1715 саг (2013):
- гӀалгӀай — 1049 саг (98,6 %)
- кхыча къаман — 14 саг (1,4 %)
Литература
- Джераховское укрепление : ст // Военная энциклопедия = Военная энциклопедiя / Под ред. проф. генер.-лейтен. К. И. Величко, полков. В. О. Новицкого, полков. А. В. фон-Шварца, полков. В. А. Апушкина, кап. Г. К. фон-Шульца. — Петербургъ : Типография т-ва И. Д. Сытина, 1912. — Т. IX : Двина Западная — Елец Ю. Л. — С. 8. — 322 с.
- Леймой Ӏаьла. Пхьимати ЖӀайрахи (гӀал.) // СелаӀад : журнал. — 1990. — 10 маьцхали.
Белгалдаккхар
- ↑ ГӀалгӀай Мехка бахархой дукхал, уж бахача моттигашка гӀолла (01.01.2019).
- ↑ Карта Чечни и Ингушетии (rar) (не ранее 1995). Хоам хьаийца таьрахь: 2.01.2010. Объём 8 МБ.
- ↑ 1 2 3 4 Леймой, 1990, оа. 13.
- ↑ Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ. «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа». Docs.cntd.ru. Электронный фонд нормативно-технической и нормативно-правовой информации Консорциума «Кодекс» (2009). Хоам хьаийца таьрахь: 4.06.2026. Архиваци яьй 2.05.2025.
