Кхаьхк

42°48′51″ с. ш. 44°54′49″ в. д.GЯO{{#coordinates:}}: нельзя иметь более одной первичной метки на странице
Рувики материал
тархьара пхьа / кхаьлл
Кхаьхк
Кхаьхкхера гӀап-гӀалаш
Кхаьхкхера гӀап-гӀалаш
Регион Даькъасте
Мохк  ГӀалгӀайче, ЖӀайраха шахьар
Село
Кхаьхк
эрс: Кхяхк
42°48′51″ с. ш. 44°54′49″ в. д.GЯO{{#coordinates:}}: нельзя иметь более одной первичной метки на странице
Паччахьалкхе  Россе Федераци
Федерацен субъект ГӀалгӀайче
Муниципальни шахьар ЖӀайраха шахьар
Юрта хьисапе моттиг Хьули
Сахьата оаса UTC+3:00
Бахархой
Бахархой 0[1] саг (2010)
Паччахьалкхен мотт гӀалгӀай, эрсий
Дагарга идентификатораш
Пошта индекс 386433
Код ОКАТО 26205805022
Код ОКТМО 26620450201
Кхаьхк (Россия)
Точка
Кхаьхк
Red pog.svg
Москва
Кхаьхк (Ингушетия)
Точка
Точка
Кхаьхк
Кхаьхк (ЖӀайраха шахьар)
Blue pog.svg
0
Точка
Кхаьхк

Кхаьхк (эрс: Кяхк[⇨]) — гӀалгӀай шира пхьа (кхаьлл) я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. Административни лоархӀаш хилча Кхаьхк ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я[⇨]. Кхаьхка доазув шийна тӀа юкъерча бӀаьшерий мура гӀалгӀай архитектуран гӀишлонаш а йолаш, тархьара-товшхала лоадам а болаш, паччахьалкхено лорадеш а да. Кхаьхкахой тайпан пхьеде я Каьхк. Массахана бахаш нах болаш яц.

ЦӀи

ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «Кхаьхк» оал[2][3]. Моттига цӀера (вешта аьлча, топонима) маӀан довзаш дац. Эрсий меттала «Кяхк» язду[4][3][5][6].

Статус

Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, Кхаьхк статусах «село» я, «сельское поселение Гули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Кхаьхк ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ[4][К. 1].

Къаьстта лорадеш долча лаьттий хьакъехьа долча законашка диллача Кий ула моттиг «Ингушский» яхача заказниках, «Аьрзи» яхача паччахьалкхен Ӏалама заповедниках а, ЖӀайраха-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектурани Ӏаламеи музей-заповедниках а лоархӀаш я.

Географи

ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Кхаьхк. ЖӀайрахагара малхбоалехьа 19 километр гаьна улл из. Географех аьлча, Кхаьхк шиъ йолаш мо белгалйоах: ЭгӀара Кхаьхки, МагӀара Кхаьхки. Кхаьхко йоккха, бIарчча шахьар хошшал, моттиг дӀалоац. Кхаьхка юхе хьасташ да, хьунаш я, байнаш да, кхаш хинна моттигаш я. Аьхки дуккха сомаш, комараш тӀайоал цига. Кхаьхка юкъегӀолла Мужхий ӀодоагӀа[2]. Кхаьхка гоннахьа яда пхьанаш я: Пхьуй, Хамхи, ЦӀувтӀе, Гадаборш-ЦӀенге[4].

Сахьата оаса

Кхаьхк, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[7].

Тархьар

Кхаьхк йоазонца духхьашха маца хьоахаяьй хӀанзехьа белггала ховш дац. Шоай хана ер моттиг тохкаш, укхазарча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш ба: Л. П. Семёнов, И. П. Щеблыкин, Д. Ю. Чахкиев[8], Т. Агиров[6].

Кхаьхка гӀалгӀай архитектурах лоархӀаш массехк гӀишлош я: 1 вӀов, 1 хьокха, 10 совгӀа гӀалаш. Хьалха уж ерригаш юкъелоацаш, царех цхьа гӀап-гӀалаш хьа а еш, царна гоннахьа йӀаьха гӀап лаьттай[8]. ГӀапгӀалийна юкъе латта вӀов пхи гӀат а веда тхов а болаш я. Хьокха а иштта пхи гӀат йолаш, веда тхов а болаш, амма лакхе ший тайпара чӀерхаш йоахкаш. Цул совгӀа, 3 маьлхара каша а да Кхаьхка, хӀанз йохаяь латта йоккхо а хиннайола цхьа ерда а. Царна 900 метр сехьагӀа кхы а къаьстта 3 гӀала латт. Кхаьхкара Кхаьхкахой тайпа хьадаьннад (Балайнаькъан, Налганаькъан, Шаденаькъан, Хазбенаькъан, ТӀоханаькъан, Бацанаькъан[8][2][6].

Ширача хана Кхаьхка юхегӀолла тӀехбоалаш хиннаб купчий ковраш ухаш хинна Даьре никъ. Из никъ лорабеш а, тӀехъювлача кирашкара йоал йоаккхаш а, цу купчашца базар еш а, пайда эцаш хиннаб Кхаьхкахой[2].

Кхаьхка юхе додача муж хи тӀа къаьна тӀох етта хьайра латт. Ши-кхо бӀаь метр лакхера хий Ӏочудилла хинна ораш хӀанз а гуш да. ХӀанз болх беш яц из хьайра[2].

Кхаьхкара хьа а баьнна дIа а къаьста Эса йисте хайшаб пхьугой, шоай пхьа Пхьуй Iо а йилла. Пхьуй ягIаш йола лаьтта хьалха Кхаьхкахой хиннад[2]. ТIехьагIа гIалгIай шаьрача IокIалбувла болабелча, Кхаьхкахой Iохайшаб Оалкама, Мужеча, СурхотIа, Экажакъонгий-Юрта. ХIаьта Кхаьхке тахан Хазбенаькъан цхьа цӀа дах.

Бахархой

Бахача наьха дукхал
2010[1]
0

Белгалдаккхар

Доашхамаш

  1. ↑ Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «пхьа» е «кхала» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.

Бовхамаш

  1. ↑ 1 2 Всероссийские переписи населения 2002 и 2010 годов
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 Коазой, 2001, оа. 13.
  3. ↑ 1 2 Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 42.
  4. ↑ 1 2 3 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ. «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа» (неопр.) (закон. акт). Docs.cntd.ru. Электронный фонд нормативно-технической и нормативно-правовой информации Консорциума «Кодекс» (2009). Хоам хьаийца таьрахь: 7.08.2026. Архиваци яьй 2.05.2025.
  5. ↑ Чахкиев, 2009, оа. 10.
  6. ↑ 1 2 3 Агиров, 2021, оа. 264.
  7. ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3.06.2011).
  8. ↑ 1 2 3 Чахкиев, 2003, оа. 10.

Литература

  • Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 2-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2021. — 416 с. — ISBN 978-5-00189-455-1.
  • Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
  • Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Назрань : Министерство культуры Республики Ингушетия, 2003. — Т. I. — 144 + илл. с. — 2000 экз.
  • Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Нальчик : ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года», 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.
  • Ghalghaj gharchož (Ингушские орнаменты) (гӀал.). — рукопись, илл. альбом. — [Б. м.], 1924. — 67 с.
  • Коазой Нурдин. Кхаьхк (гӀал.) // СелаӀад. — 2001. — № 12.
Хьаст — «https://inh.ruwiki.ru/w/index.php?title=Кхаьхк&oldid=126541612»