Хьамашке

Рувики материал
Тувла ма де хьамискаца — хьунагӀарча сомаца.
Юрт / тархьара пхьа
Хьамашке
эрс: Хамишк
Ingushetia, Russia, Armkhi, Ingush tower.jpg
42°48′30″ с. ш. 44°45′04″ в. д.GЯO
Паччахьалкхе  Россе Федераци
Федерацен субъект ГӀалгӀайче
Муниципальни шахьар ЖӀайраха шахьар
Юрта хьисапе моттиг ОлгатӀе
Йиллай XVII—XVIII бӀаьшераш
Сахьата оаса UTC+3:00
Бахархой
Бахархой ↘0[1] саг (2010)
Къамаш гӀалгӀай
Ди лелабераш бусалба
Паччахьалкхен мотт гӀалгӀай, эрсий
Дагарга идентификатораш
Пошта индекс 386433
Код ОКАТО 26205805037
Код ОКТМО 26620450281
Хьамашке (Россия)
Точка
Хьамашке
Red pog.svg
Москва
Хьамашке (ЖӀайраха шахьар)
Blue pog.svg
0
Точка
Хьамашке

Хьамашке[⇨] (эрс: Хамишк[⇨]) — гӀалгӀай шира пхьа (е кхаьлл). ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. Хьамашке улла лаьтта шийна тӀа юкъерча бӀаьшерий мура гӀалгӀай архитектуран гӀишлонаш а йолаш, тархьара-товшхала лоадам а болаш, паччахьалкхено лорадеш а дола лаьтта да. Административни лоархӀаш хилча Хьамашке ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг ОлгатӀе» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я[⇨]. Гаркхой тайпан пхьа (е кхаьлл) я ер.

ЦӀи

Ӏилман а Ӏилман-гӀоръяьннача а литературеи, каьхаташ тӀеи, прессеи социальни мазашкеи укх кхаьллан цӀи тайп-тайпара язъяь нийслу: эрсий меттала — «Хамишк»[2], «Хамышки»[3][4][5], «Хамишкие»[6]; гӀалгӀай меттала — «Хьамишк»[3], «Хьамашке»[5], «Хьаьмишкие»[6][Д. 1].

Этимологи

«Хьамашке» ойконима маӀан а мичахьара хьаяьннай а таханарча дийнахьа ма дарра ховш дац. Ший хана А. С. Сулейманов яхача тохкамхочунна ца йовзаш йисай цун этимологи[6].

Статус

Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, Хьамашке статусах «село» я, «сельское поселение Ольгети» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Хьамашке ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг ОлгатӀе» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ[2][Д. 2].

Къаьстта лорадеш долча лаьттий хьакъехьа долча законашка диллача Хьамашке ула моттиг «Аьрзи» яхача паччахьалкхен Ӏалама заповедниках а, ЖӀайраха-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектурани Ӏаламеи музей-заповедниках а лоархӀаш я.

ГӀалгӀай Мехка товшхала тӀехьален лоамен а лоамен хьалхен а зоний хьагучаяьхача объектий къаьстта йолча листама́ юкъейодаш я архитектуран комплекс «Хьамашке» («Хамышки»)[Д. 3] (эрсий меттала):

Архитектурный комплекс «Хамышки»:

  • «Боевая башня № 1 с. Хамышки»;
  • «Боевая башня № 2 с. Хамышки»;
  • «Жилая башня № 1 с. Хамышки»;
  • «Жилая башня № 2 с. Хамышки»;
  • «Руины № 1 с. Хамышки»;
  • «Заградительная стена с. Хамышки»;
  • «Склеп № 1-4 с. Хамышки».

Географи

ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам Кистий чӀоже улл Хьамашке. Шаьрачара цигахьа хьалваха йиш я Шолжа-Пхье — Оалкам новкъа гӀолла (е Магас — СурхатӀе — Оалкам новкъа гӀолла), дӀахо Эса чӀоже да́, тӀаккха Эса/ТӀаргама чуккхийттаченгара малхбузехьа ЦӀейлоама дехьвоаллача новкъа гӀолла, е Гуржий-БӀун новкъа гӀолла ЖӀайраха да́. Хьамашке улл Ӏарамхин (Кистийхин) аьрда берда тӀа, машеннаькъал 500 метр лакхахьа[8][5].

Административни юрта хьисапеча моттига юкъ — ОлгатӀе улл 4 километр гаьна малхбузехьа; шахьара административни юкъ — ЖӀайрах улл 5,5 километр гаьна малхбоалехьа. Гарга яда пхьанаш: Морч, Къоашке, Аьрзи, Лаьжг[8].

Форда тӀехел лакхал — 1340 метр[8].

Сахьата оаса

Хьамашке, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[9].

Хьамашкера вӀов

Тархьар

Хьамашке маца йиллай а йоазонца духхьашха маца хьоахаяьй а цӀенна ховш дац. Шоай хана ер моттиг тохкаш, укхазарча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш ба: Л. П. Семёнов, И. П. Щеблыкин, Н. Ф. Уствольская, Д. Ю. Чахкиев[4], Т. Агиров[5].

ГӀалгӀай архитектурах лоархӀаш массехк гӀишлош я укхаза: 7 гӀала я тайп-тайпара хьатӀаяь гӀишлош йолаш. Хьалха уж ерригаш юкъелоацаш, царех кхоъ къаьст-къаьстта гӀап-гӀалаш хьа а еш, царна гоннахьа гӀап лаьттай[4]. Иштта ши вӀов я. Цул совгӀа, маьлхара кашамаш а да Хьамашкее[4][5].

Тархьаре укхаза баьхаб Гаркхой тайпан массехк наькъан нах (Патенаькъан. Дидиганаькъан, Торанаькъан, Чилийнаькъан, иштта кхыбараш а)[10][5][11].

Бахархой

Бахача наьха дукхал
1926[12]2010[1]
11↘0

Инфраструктура

ХӀанзарча заман инфраструктурах лоархӀача хӀамаех хӀама яц Хьамашкее[13].

Белгалдаккхар

Доашхамаш

  1. ↑ Это связано с тем, что огласовка и орфография ойконима в ингушском и русском языках не имеет единой словоформы. Исследователи разных эпох часто транслитерировали некоторые ингушские топонимы или этнонимы на русский язык каждый по-своему, так как долгое время не были выработаны единые правила ингушско-русской практической транскрипции. Такое разнообразие в орфографии для ингушских топонимов и этнонимов встречается вплоть до начала XXI века.
  2. ↑ Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «пхьа» е «кхала» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.
  3. ↑ Листама́ юкъеяьккхай ГӀалгӀайчен товшхала тӀехьален урхален 2016 шера оагӀой бетта 23-ча ден № 17 йолча амарца, № 2287–2329 номерашца белгалйоаккхаш[7].

Бовхамаш

  1. ↑ 1 2 Всероссийские переписи населения 2002 и 2010 годов
  2. ↑ 1 2 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ. «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа» (закон. акт). Docs.cntd.ru. Электронный фонд нормативно-технической и нормативно-правовой информации Консорциума «Кодекс» (2009). Хоам хьаийца таьрахь: 14.09.2026. Архиваци яьй 2.05.2025.
  3. ↑ 1 2 Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 44.
  4. ↑ 1 2 3 4 Чахкиев, 2003, оа. 44.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 Агиров, 2025, оа. 108.
  6. ↑ 1 2 3 Топоним. слов. Сулейманова, 1978, оа. 27.
  7. ↑ Перечень выявленных объектов культурного наследия Республики Ингушетия горной и предгорной зон. pravitelstvori.ru. Правительство Республики Ингушетия (25.11.2021). Хоам хьаийца таьрахь: 16.07.2026. Архиваци яьй 23.06.2025.
  8. ↑ 1 2 3 Проект «Открытый Кавказ». Карта Горной Ингушетии (неопр.). openkavkaz.com (2014). Хоам хьаийца таьрахь: 14.09.2026.
  9. ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3.06.2011).
  10. ↑ Чахкиев, 2003, оа. 45.
  11. ↑ Дахкильгов, 1991.
  12. ↑ Список населенных мест Ингушской автономной области составленный по материалам всесоюзной переписи 1926 г.
  13. ↑ Карта села Хамишк сельского поселения Ольгети Ингушетии с улицами и номерами домов — MapData.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 12.03.2025.

Литература

  • Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 3-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2025. — 448 с. : илл. + 1 отд. л. цв. карт. — 1500 экз. — ISBN 978-5-00270-205-3.
  • Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
  • Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Назрань, Минеральный Воды: «Кавказская здравница», 2003. — Т. I. — 156 с. — 2000 экз.
  • Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Нальчик : ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года», 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.
  • II часть : Горная Ингушетия (юго-западная часть), Горная Чечня (центральная и юго-восточная части) : топоним. слов. // Топонимия Чечено-Ингушетии : в IV частях (1976—1985 гг.) / Сост. А. С. Сулейманов, ред. А. Х. Шайхиев. — Гр. : ЧИ кн-во, 1978. — 289 с. — 5000 экз.
  • Дахкильгов Ш. Э-Х. Происхождение ингушских фамилий : полев. исслед / Ред. А. А. Зязиков. — Грозный : «Книга», 1991. — 108 с.

ТӀатовжамаш

Хьаст — «https://inh.ruwiki.ru/w/index.php?title=Хьамашке&oldid=126543853»