Гадаборш-ЦӀенге

Рувики материал
Юрт
Гадаборш-ЦӀенге
эрс: Гадаборш
Гадаборш-ЦӀенге
Гадаборш-ЦӀенге
42°48′48″ с. ш. 44°51′54″ в. д.GЯO
Паччахьалкхе  Россе Федераци
Федерацен субъект ГӀалгӀайче
Муниципальни шахьар ЖӀайраха шахьар
Юрта хьисапе моттиг Хьули
Лакхал 1610 м
Сахьата оаса UTC+3:00
Бахархой
Бахархой 0[1] саг (2010)
Къамаш гӀалгӀай
Ди лелабераш бусалба
Паччахьалкхен мотт гӀалгӀай, эрсий
Дагарга идентификатораш
Пошта индекс 386430
Код ОКАТО 26205805020
Код ОКТМО 26620450191
Гадаборш-ЦӀенге (Россия)
Точка
Гадаборш-ЦӀенге
Red pog.svg
Москва
Гадаборш-ЦӀенге (Ингушетия)
Точка
Точка
Гадаборш-ЦӀенге
Гадаборш-ЦӀенге (ЖӀайраха шахьар)
Blue pog.svg
0
Точка
Гадаборш-ЦӀенге

Гадаборш-ЦӀенге[⇨] (эрс: Гадаборш[⇨]) — гӀалгӀай шира кхаьлл я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. Административни лоархӀаш хилча Гадаборш-ЦӀенге ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я[⇨]. Гадаборш-ЦӀенген доазув шийна тӀа юкъерча бӀаьшерий мура гӀалгӀай архитектуран гӀишлонаш а йолаш, тархьара-товшхала лоадам а болаш, паччахьалкхено лорадеш а да. Гадаборшанаькъан ваьра пхьа я Гадаборш-ЦӀенге. Массахана бахаш нах а болаш яц.

Географи

ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Гадаборш-ЦӀенге, Эса чукхийттаченгара малхбузехьа. Машеннаькъагара цхьа километр гаьна улл из, ЭгӀарча Одзика зӀилбухехьа къуха тӀа[2]. Юрта хьисапеча моттига юкъ Хьули 8 км гаьна улл малхбузехьа. Шахьара юкъ ЖӀайрах — 17 километр гаьна улл малхбоалехьа, новкъа гӀолла доацаш, нийсса Ӏодусташ хилча. Гадаборш-ЦӀенгенна гарга яда кхаьллаш я: Къост, Кхаьхк, ЦӀувтӀе[3].

Форда тӀехенал лакхал — 1610 метр[3].

Сахьата оаса

Гадаборш-ЦӀенге, еррига ГӀалгӀай Республика мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[4].

ЦӀи

ГӀалгӀай меттала укх кхаьллах «Гадаборш-ЦӀенге» оал[5]. Эрсий меттала — «Гадаборш»[6][2][7].

Статус

Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, Гадаборш-ЦӀенге статусах «село» я, «сельское поселение Гули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Гадаборш-ЦӀенге ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ[7][К. 1].

Къаьстта лорадеш долча лаьттий хьакъехьа долча законашка диллача Гадаборш-ЦӀенге ула моттиг «Ингушский» яхача заказниках, «Аьрзи» яхача паччахьалкхен Ӏалама заповедниках а, ЖӀайраха-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектурани Ӏаламеи музей-заповедниках а лоархӀаш я.

Архитектуран комплекс «Гадаборш-ЦӀенге» юкъеяхьай ГӀалгӀай Мехка лоаман а лоаман хьалхен а доакъошкарча хьагучаяхача товшхала тӀехьален объектий лаьрххӀа болча листама́, къаьстта белгаляьккхай (эрсий метталла):[К. 2]

"Архитектурный комплекс «Гадаборш»
  • «Боевая башня с. Гадаборш»;
  • «Жилая башня № 1 с. Гадаборш»;
  • «Жилая башня № 2 с. Гадаборш»;
  • «Жилая башня № 3 с. Гадаборш»;
  • «Жилая башня № 4 с. Гадаборш»;
  • «Жилая башня № 5 с. Гадаборш»;
  • «Жилая башня № 6 с. Гадаборш»;
  • «Жилая башня № 7 с. Гадаборш»;
  • «Подпорная стена с. Гадаборш»;
  • «Оградительная стена с. Гадаборш»;
  • «Склеп № 1 с. Гадаборш»;
  • «Склеп № 2 с. Гадаборш»;
  • «Руины с. Гадаборш»;
  • «Хозяйственная постройка с. Гадаборш».

Бахархой

Бахача наьха дукхал
1926[9]2010[1]
00

Инфраструктура

ХӀанзарча заман инфраструктурах лоархӀача хӀамаех хӀама яц Гадаборш-ЦӀенга[10].

Белгалдаккхар

Доашхамаш

  1. Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «пхьа» е «кхала» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.
  2. Листама юкъеяьккхай ГӀалгӀайчен товшхала тӀехьален урхален № 17 йолча амарца 2016 шера оагӀой бетта 23-ча дийнахьа, 273–287 номерашта кӀала[8].

Бовхамаш

  1. 1 2 Всероссийские переписи населения 2002 и 2010 годов
  2. 1 2 Агиров, 2025, оа. 206.
  3. 1 2 Проект «Открытый Кавказ». Карта Горной Ингушетии. openkavkaz.com (2014). Хоам хьаийца таьрахь: 28.07.2026.
  4. Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3.06.2011).
  5. Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 40.
  6. Чахкиев, 2003, оа. 107.
  7. 1 2 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ. «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа» (неопр.) (закон. акт). Docs.cntd.ru. Электронный фонд нормативно-технической и нормативно-правовой информации Консорциума «Кодекс» (2009). Хоам хьаийца таьрахь: 29.06.2026. Архиваци яьй 2.05.2025.
  8. Перечень выявленных объектов культурного наследия Республики Ингушетия горной и предгорной зон (неопр.). pravitelstvori.ru. Правительство Республики Ингушетия (25.11.2021). Хоам хьаийца таьрахь: 29.07.2026. Архиваци яьй 23.06.2025.
  9. Список населенных мест Ингушской автономной области составленный по материалам всесоюзной переписи 1926 г.
  10. Карта села Бирги сельского поселения Гули Ингушетии с улицами и номерами домов — MapData.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 22.02.2022. Архиваци яьй 22.02.2022.

Литература

  • Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 3-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2025. — 448 с. : илл. + 1 отд. л. цв. карт. — 1500 экз. — ISBN 978-5-00270-205-3.
  • II часть : Горная Ингушетия (юго-западная часть), Горная Чечня (центральная и юго-восточная части) : топоним. слов. // Топонимия Чечено-Ингушетии : в IV частях (1976—1985 гг.) / Сост. А. С. Сулейманов, ред. А. Х. Шайхиев. — Гр. : ЧИ кн-во, 1978. — 289 с. — 5000 экз.
  • Дахкильгов Ш. Э-Х. Происхождение ингушских фамилий : полев. исслед / Ред. А. А. Зязиков. — Грозный : «Книга», 1991. — 108 с.
  • Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
  • Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Назрань, Минеральный Воды: «Кавказская здравница», 2003. — Т. I. — 156 с. — 2000 экз.
  • Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Нальчик : ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года», 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.
  • Кодзоев Н. Д. ГӀалгӀай мохк (ГӀалгӀай тархьарах берашта дола дувцараш) : [ингуш.]. — 2010.