Каьзи
| Юрт | |
| Каьзи | |
|---|---|
| 42°48′47″ с. ш. 44°50′59″ в. д.GЯO | |
| Паччахьалкхе |
 Россе Федераци |
| Федерацен субъект | ГӀалгӀай мохк |
| Юрта хьисапе моттиг | ЖӀайраха |
| Муниципальни кхоллам | Хьули |
| Йиллай | 16 бӀаьшаре |
| Лакхал | 2000 м |
| Сахьата оаса | UTC+3:00 |
| Бахархой | |
| Бахархой | 0[1] саг (2010) |
| Къамаш | гӀалгӀай |
| Ди лелабераш | сунний бусалба |
| Паччахьалкхен мотт | гӀалгӀай, эрсий |
| Дагарга идентификатораш | |
| Пошта индекс | 386433 |
| Код ОКАТО | 26205 |
| Код ОКТМО | 26620450126 |
|
|
|
| kyazi.ru | |
|
|
|
 РУВИКИ.Медиа чура файлаш | |
Каьзи (я) (эрс: Кязи)) — гӀалгӀай шира пхьа (кхаьлл) я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. Административни лоархӀаш хилча Каьзи ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я. Каьзе доазув шийна тӀа юкъерча бӀаьшерий заман гӀалгӀай архитектуран гӀишлонаш а йолаш, тархьара-товшхала лоадам а болаш, паччахьалкхено лорадеш а да. Коазой тайпан пхьеде я. Массахана бахаш нах а болаш яц[2].
ЦӀи
ГӀалгӀай меттала укх кхаьллах «Каьзи» оал[3]. Эрсий меттала «Кязи» язду[4][3]. «Каьзи» яхар фу яхилга да тахан ховш дац[2].
Статус
Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, Кий статусах «село» я, «сельское поселение Гули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Кий ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ[4][К. 1].
Къаьстта лорадеш долча лаьттий хьакъехьа долча законашка диллача Кий ула моттиг «Ингушский» яхача заказниках, «Аьрзи» яхача паччахьалкхен Ӏалама заповедниках а, ЖӀайраха-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектурани Ӏаламеи музей-заповедниках а лоархӀаш я[2].
Географи
ГӀалгӀай лоам Салгхой чӀож йолалуча метте Чулхой чӀож]]е улл Каьзи, Гуржехьецарча гӀайна гаьна доацаш. Каьзенна духьала 3 км совгӀа лакха бола Коазойлоам боалл. Юхеда Чулхий ӀодоагӀа. Цигга Пане[таржам де деза] элгац доалл[2].
Форда тӀехера лакхал 1860 м я. Каьзе доазон тӀа хӀанз Россе ФСБ зоврче латт.
Гаьна йоаца моттигаш
Хьовра хьаст 1 км, Бишт 1.2 км, ЛаьлагӀе 1.2 км, Каштахене 1.5 км, Хаьни 1.9 км, МӀагӀо-Джел 2 км, ГӀалашпхье 2.3 км.
Сахьата оаса
Йовли, еррига ГӀалгӀай Республика мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[5].
Тархьар
Каьзи йиллар
Юрт Ӏойилла пхи бӀаь шу даьнна хила тарлу. Каьзи Ӏойиллар ЖогӀасткъий Аьрзи ва. Аьрзи ТӀаргамара хиннав, цигара ший нахаца дов а даьнна, дӀавахав из (хьажа из мишта нийсденнад). ХӀанз Каьзи улла лаьтта цу хана Саьлгахой хиннад. ЦӀелийлоаман бухь царгара ийцаб цо, из ше эцарах беррига лоам ший доалахьа лаьрхӀаб цо. Цигга цу лоаман босе Чулхи берда тӀа ший гӀала йотта волавенна а зиннав из. Аьрзе лаьрхӀачох раьза боацаш Саьлгахоша дов даьд, цхьабакъда кхе́ле́ уж бахача, Аьрзи бакъволга кхайкадаьд[2]:
Керто дегӀ леладу. Лоаман бухь Аьрзе ийцабале, беррига лоам а цун ба
Цига дӀахо бихьаб цо гӀала йотташ бола болх[2].
Каьзе оттам
Каьзе 6 гӀала яьлай кхоккха гӀат йолаш тӀехьагӀо царна гобаь гӀап етта́ хиннай. XIX-ча ахбӀаьшерага кхаччалца Каьзе дукха охристи[таржам де деза] топпар баьхаб, цунах бахархоша басараш деш хиннад, гӀалаш йотташ, тайп-тайпара пхьегӀаш (масала, кадаш, кхабаш) еш пайда эцаш хиннаб. Коазой лаьтта тӀа сувра доаккхаш моттиг а хиннай. Сувреи сангали вӀашагӀъэдийя молха деш хиннад. Молха дохкаш е хувцаш хиннад[2].
Каьзе наха цӀераш йоахаш тайп-тайпара моттигаш я: Кхаж, СаӀе-ГӀала, Тебой-ГӀала, Хьасташ, КаьзетӀе, ГӀаьнажа говр йоалла моттиг, ГӀаьнажа лаьтта даьккха моттиг, Кадаш-Ахке, кхыяраш а[2].
Цул совгӀа гӀалгӀай СибарегӀа Ӏобахийталехьа Каьзе зӀамига селинг даьгӀад Селана хетадаь. Цхьа метр ах метр мара лакха хиннадац из. Из дегӀа́ хиннад барайттлагӀча бӀаьшере. 1944-ча шера цига баьха Коазой СибарегӀа Ӏобахьийтаб, гӀалаш лелхаяьй, селинг дохадаьд[2].
2021-ча шера бӀарчча шерара альплагерь йийлай Каьзе кхаьла гаьна доацаш, юрта хьисапе моттига доазона тӀа[6]. Цига шу массаза дода лоам боаккхараш къахьегаш хул, тайп-тайпара яхьаш а дӀакхухь Коазойлоама тӀа тӀабувлийташ. Масала, 2026-ча шера Эрсечера а КӀайэрсечера а 170 совгӀа лоам боаккхар вӀашагӀ а кхеташ гуллам хиннаб цига[7]
Бахархой
ГӀалгӀай шаьрача ӀокӀалбувлача хана дукха Коазой а ӀокӀалбаьннаб. Каьзе баьхаб Коазой 1944 шера гӀалгӀай СибарегӀа бахийталца.
| 2010[1] |
|---|
| 0 |
Тахан Каьзи яьсса улл.
Инфраструктура
ХӀанзарча заман инфраструктурах лоархӀача хӀамаех хӀама яц Каьзе[8].
Белгалдаккхар
Доашхамаш
- ↑ Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «пхьа» е «кхала» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.
Бовхамаш
- ↑ 1 2 Всероссийские переписи населения 2002 и 2010 годов
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Коазой Н., 1997, оа. 13.
- ↑ 1 2 Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 41.
- ↑ 1 2 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ. «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа» (неопр.) (закон. акт). Docs.cntd.ru. Электронный фонд нормативно-технической и нормативно-правовой информации Консорциума «Кодекс» (2009). Хоам хьаийца таьрахь: 29.06.2026. Архиваци яьй 2.05.2025.
- ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3.06.2011).
- ↑ Заголовок страницы (если известен). проект-высота.рф. Хоам хьаийца таьрахь: 5.08.2026. Архиваци яьй 21.04.2021.
- ↑ ГӀазданаькъан Ахьмад. 170 совгӏа спортсмен хилар Гӏалгӏайчен лоамашка альпинистий ха йоаккхаш (гӀал.) // Сердало : газета. — 2026. — 14 маьтсела.
- ↑ Карта села Кязи сельского поселения Гули Ингушетии с улицами и номерами домов — MapData.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 5.08.2026.
Литература
- Н. Д. Кодзоев. Башенное поселение Кязи // Историко-документальное издание : журнал. — Нальчик: Археология и этнология Северного Кавказа. Сборник научных трудов., 2019. — С. 33—38.
- Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 3-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2025. — 448 с. : илл. + 1 отд. л. цв. карт. — 1500 экз. — ISBN 978-5-00270-205-3.
- II часть : Горная Ингушетия (юго-западная часть), Горная Чечня (центральная и юго-восточная части) : топоним. слов. // Топонимия Чечено-Ингушетии : в IV частях (1976—1985 гг.) / Сост. А. С. Сулейманов, ред. А. Х. Шайхиев. — Гр. : ЧИ кн-во, 1978. — 289 с. — 5000 экз.
- Дахкильгов Ш. Э-Х. Происхождение ингушских фамилий : полев. исслед / Ред. А. А. Зязиков. — Грозный : «Книга», 1991. — 108 с.
- Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
- Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Назрань, Минеральный Воды: «Кавказская здравница», 2003. — Т. I. — 156 с. — 2000 экз.
- Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Нальчик : ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года», 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.
- Кодзоев Н. Д. ГӀалгӀай мохк (ГӀалгӀай тархьарах берашта дола дувцараш) : [ингуш.]. — 2010.
- Коазой Нурдин. Каьзи (гӀал.) // СелаӀад. — 1997. — № 5.
