Морч
| тархьара пхьа / кхаьлл | |
| Морч | |
|---|---|
 | |
| Регион | Даькъасте |
| Мохк |
 ГӀалгӀайче, ЖӀайраха шахьар |
| Бахархой | Морчхой, хӀанз саг вахац |
| Село | |
| Морч | |
|---|---|
| 42°48′49″ с. ш. 44°45′05″ в. д.GЯO{{#coordinates:}}: нельзя иметь более одной первичной метки на странице | |
| Паччахьалкхе |
 Россе Федераци |
| Федерацен субъект | ГӀалгӀайче |
| Муниципальни шахьар | ЖӀайраха шахьар |
| Юрта хьисапе моттиг | Лаьжг |
| Сахьата оаса | UTC+3:00 |
| Бахархой | |
| Бахархой |
|
| Къамаш | гӀалгӀай |
| Ди лелабераш | бусалба |
| Паччахьалкхен мотт | гӀалгӀай, эрсий |
| Дагарга идентификатораш | |
| Пошта индекс | 386430 |
| Код ОКТМО | 26620430106 |
|
|
|
Морч (эрс: Морчи) — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман пхьа я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. ГӀалгӀай тархьара архитектурах лоархӀа гӀишлош я укхаза: гӀалаш, вӀовнаш, маьлхара кашамаш, къубба, селинг. Морч улла лаьтта заповедни зона лоархӀаш а Ӏаьдало лорадеш а да. Укхазара хьабайнаб Морчхой.
Административни лоархӀаш хилча Морч ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Лаьжг» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я.
ЦӀи
ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «Морч» аьнна цӀи йоах[2], кхыйола эршаш хила мег: «Моргуч», «Муруч»[3]. Моттига цӀи (топоним) фу маӀан долаш я белггала ховш дац. Эрсий меттала а «Морч» язду[2][4][5], иштта «Морчи» а[6].
Статус
Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, Морч статусах «село» я, «сельское поселение Ляжги» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Морч ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Лаьжг» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ[6].
Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «кхала» е «пхьа» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.
Географи
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Морч. Эса чӀоже гӀолла хьалводаш хилча ГӀалгӀай лоамен малхбузехьарча оагӀорахьа хул из. ЖӀайрахагара малхбоалехьа 7 километр гаьна улл из. Морча́ гоннахьа яда пхьанаш я: Лаьжг, Хьамашке, Къоашке, ИжартӀе.
Сахьата оаса
Морч, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[7].
Тархьар
Шоай хана ер моттиг тохкаш, укхазарча цхьайолча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш ба: В. Ф. Миллер, Л. П. Семёнов, И. П. Щеблыкин, Мужахой Макшарип, Чахкенаькъан Жабраил[3], Т. Агиров[5].
Морче гӀалгӀай архитектурах лоархӀаш шира гӀишлош я: 3 вӀов я, 1 хьокха я, 9 гӀала а я[4], иштта 1 къубба я, цхьа ерда а я (селинг) — «Морч-Сели», тохкамхоша из XV—XVI бӀаьшерий хана я аьнна оттадаьд[8].
ГӀалгӀай Мехка 1931 шера вена хиннача цхьан наькъахочо тохкамхочо яздаьд:
В ауле Морче сохранилась огромная боевая башня c незаконченной пирамидальной крышей. Говорят, что, когда мастер ставил последний камень на крыше, его сбросила «кодола машен» c невероятной высоты. Крыша так и осталась незаконченной. Этот пересказ свидетельствует, что, строя башни, ингуши использовали механизированные машины[9].
Морчера Морчхой тайпа хьадаьннад. Цу тайпан а болаш, цига баьхачарех ба Ярыжанаькъан, Дзортанаькъан, Орцханаькъан, Солтакъанаькъан, Аьгенаькъан.
Бахархой
| 1926[10] | 2010[11] |
|---|---|
| 17 | ↘0 |
Белгалдаккхар
- ↑ http://std.gmcrosstata.ru/webapi/opendatabase?id=VPN2002_2010L
- ↑ 1 2 Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 42.
- ↑ 1 2 Чахкиев, 2003, оа. 46.
- ↑ 1 2 Чахкиев, 2003, оа. 34.
- ↑ 1 2 Агиров, 2021, оа. 112.
- ↑ 1 2 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»
- ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3.06.2011).
- ↑ Мужухоев, 1985, оа. 107.
- ↑ Кегелес, 1931, оа. 4.
- ↑ http://vivaldi.dspl.ru/bx0001137/details.
- ↑ http://std.gmcrosstata.ru/webapi/opendatabase?id=VPN2002_2010L.
Литература
- Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 2-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2021. — 416 с. — ISBN 978-5-00189-455-1.
- Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
- Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Назрань : Министерство культуры Республики Ингушетия, 2003. — Т. I. — 144 + илл. с. — 2000 экз.
- Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Нальчик : ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года», 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.
- Кегелес М. У горах i на полонинах Iнгушетii. — Харкiв: Пролетар, 1931. — 92 с. — 6000 экз.
- Мужухоев М. Б. Из истории язычества вайнахов (пантеон божеств в позднем средневгковье) // Советская этнография : научный журнал. — 1985. — Март—апрель (№ 2). — С. 99—108.
