Хьарп
| тархьара пхьа / кхаьлл | |
| Хьарп | |
|---|---|
 | |
| Регион | Даькъасте |
| Мур | XVI бӀаьшу |
| Мохк |
 ГӀалгӀайче, ЖӀайраха шахьар |
| Бахархой | Хьарпхой, хӀанз саг вахац |
| Юрт | |
| Хьарп | |
|---|---|
| Харп | |
| 42°49′35″ с. ш. 44°46′34″ в. д.GЯO{{#coordinates:}}: нельзя иметь более одной первичной метки на странице | |
| Паччахьалкхе |
 Россе Федераци |
| Федерацен субъект | ГӀалгӀайче |
| Муниципальни шахьар | ЖӀайраха шахьар |
| Юрта хьисапе моттиг | Хьули |
| Сахьата оаса | UTC+3:00 |
| Бахархой | |
| Бахархой | #Н/Д[1] саг (#Н/Д[2]) |
| Къамаш | гӀалгӀай |
| Ди лелабераш | бусалба |
| Паччахьалкхен мотт | гӀалгӀай, эрсий |
| Дагарга идентификатораш | |
| Пошта индекс | 386433 |
| Код ОКАТО | 26205805023 |
|
|
|
Хьарп (эрс: Харп) — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман пхьа я. ГӀалгӀай мехка ЖӀайраха шахьаре Кистий чӀоже улл. Тархьара архитектурах лоархӀа гӀишлош я укхаза: гӀалаш, вӀовнаш, хьокхаш, маьлхара кашамаш. Еррига пхьа а цунна гонахьара моттиг а ЖӀайраха-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектуреи Ӏаламеи музей-заповедника́ юкъейоагӀаш а Ӏаьдало лораеш а я. Укхазара хьадаьннад Хьарпхой тайпа.
Административни лоархӀаш хилча Хьарп ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я.
ЦӀи
ГӀалгӀай меттала укх кхаьллах «Хьарп» оал[3]. Эрсий меттала «Харп» язду[4][3]. Топонима маӀан ховш дац. Цун цӀерах хьахийннай Хьарпхой яхача тайпан цӀи.
Статус
Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, Хьарп статусах «село» я, «сельское поселение Гули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Хьарп ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ[4].
Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «кхала» е «пхьа» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.
Географи
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Хьарп. ЖӀайрахагара гӀинбухен-малхбоалехьа 3 километр гаьна улл из, новкъа гӀолла доацаш, нийсса Ӏодусташ хилча. Хьарпа гарга яда кхаьллаш я: Кашете, Духьаргишт, Бейни, Дудара гӀала.
Сахьата оаса
Хьарп, еррига ГӀалгӀай Республика мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[5].
Тархьар
Хьарп йоазонца духхьашха маца хьоахаяьй хӀанзехьа белггала ховш дац. Шоай хана ер моттиг тохкаш, укхазарча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш ба: Л. П. Семёнов, И. П. Щеблыкин, В. И. Марковин, В. П. Кобычев, В. Б. Виноградов, Д. Ю. Чахкиев[6], Т. Агиров[7].
ГӀалгӀай архитектурах лоархӀаш массехк гӀишлош я укхаза йисса: 9 гӀала я, цхьа вӀов я. Хьалха уж ерригаш юкъелоацаш, царех цхьа гӀап-гӀала хьа а еш, царна гоннахьа гӀап лаьттай[6]. Иштта, 4 маьлхара каш а да Хьарпе. Укхазара хьадаьннад Хьарпхой тайпа (масала, Матенаькъан, Ӏамархананаькъан)[6][7].
Бахархой
- Н/Д[8]
Инфраструктура
ХӀанзарча заман инфраструктурах лоархӀача хӀамаех хӀама яц Хьарпе[9].
Белгалдаккхар
- ↑ Харп > Данные не обнаружены. Возможно, страница переименовывалась. Проверьте справочник
- ↑ Харп > Данные не обнаружены. Возможно, страница переименовывалась. Проверьте справочник
- ↑ 1 2 Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 39.
- ↑ 1 2 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»
- ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3.06.2011).
- ↑ 1 2 3 Чахкиев, 2003, оа. 21.
- ↑ 1 2 Агиров, 2021, оа. 65.
- ↑ Харп (селение) > Данные не обнаружены. Возможно, страница переименовывалась. Проверьте справочник
- ↑ Карта села Цоли сельского поселения Гули Ингушетии с улицами и номерами домов — MapData.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 15.02.2022. Архиваци яьй 15.02.2022.
Литература
- Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям. — М.: Перо, 2021. — 416 с. — ISBN 978-5-00189-087-4.
- Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
- Мальсагов З. К. Грамматика ингушского языка / Ред.: Ф. Х. Оздоева. — 2. — Грозный : Чечено-Ингушское Книжное Издательство, 1963. — Т. V. — 164 с.
