ГӀул

Рувики материал
Юрт
ГӀул
42°47′56″ с. ш. 44°47′27″ в. д.GЯO
Паччахьалкхе  Россе Федераци
Федерацен субъект ГӀалгӀайче
Муниципальни шахьар ЖӀайраха шахьар
Юрта хьисапе моттиг Хьули
Йиллай XVI бӀаьшу[1]
Сахьата оаса UTC+3:00
Бахархой
Бахархой #Н/Д[2] саг (#Н/Д[3])
Къамаш гӀалгӀай
Ди лелабераш бусалба
Паччахьалкхен мотт гӀалгӀай, эрсий
Дагарга идентификатораш
Код ОКАТО 26205805030
ГӀул (Россия)
Точка
ГӀул
Red pog.svg
Москва
ГӀул (Ингушетия)
Точка
Точка
ГӀул
ГӀул (ЖӀайраха шахьар)
Blue pog.svg
0
Точка
ГӀул

ГӀул[⇨] (эрс: Гул[⇨]) — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман кхаьлл я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. ГӀулера гӀулой тайпа хьадаьннад.

Административни лоархӀаш хилча ГӀул ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я[⇨].

ЦӀи

ГӀалгӀай меттала укх кхаьллах «ГӀул» оал[4]. Эрсий меттала — «Гул»[5][4][6]. ЦӀи фу овла болаш я ховш дац, амма цу тӀара укхазара хьадаьннача тайпан а, гонахьа мел яьдача моттигий а цӀи йоагӀаш я.

Статус

Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, ГӀул статусах «село» я, «сельское поселение Гули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, ГӀул ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ[5]..

Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «пхьа» е «кхала» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.

Географи

ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл ГӀул, ГӀулойхин чӀоже, Харсакорти Оргункорти яхача лоамашта кӀал. ЖӀайрахагара малхбоалехьа 36 километр гаьна улл из, новкъа гӀолла доацаш нийсса Ӏодусташ хилча. ГӀула гарга яда кхаьллаш я: Вици, Герашке, Харсакерта дехьа яд: Меши, Терта.

Сахьата оаса

ГӀул, еррига ГӀалгӀай Республика мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[7].

Тархьар

ГӀул гӀулой тайпа хьадаьнна моттиг я, цар пхьеде. Тархьарца цхьорой шахьара юкъейоагӀаш хиннай из[8]. ГӀалгӀай лоам лоадам бола моттиг йолаш хиннай[9]. Карарча хана чӀоагӀа хаьрца латта вӀови 8 нах чубаьха гӀалеи я цун доазон тӀа латташ, царна хьатӀаяь цхьацца хӀама а йолаш, гобаьккха еррига кхаьлах гӀапков хьадеш йола гӀап-карт а йолаш. Кхерах яь йоккха карт дукхагӀа зӀилбухерча оагӀорахьа хиннай, гӀув бетташ йола йоккхий коанаӀараш хиннай цун. Гобаьккха ха деш латташ нах а хиннаб. ӀотӀехбоалача нахагара йоал а эцаш лаьттай кхала тӀом бе дукха хӀама кийчо яь а йолаш[10].

ГӀулера хьабаьнначар тахан язду: Гулоевы, Гулиевы (гӀулой), Хучбаровы (Хучбаранаькъан), Базиевы (Баьзенаькъан), Бекботовы (Бекботанаькъан), Нагадиевы (Нагаденаькъан), Шаумиевы (Шоулиевы) (Шовленаькъан)[11][12]. Царех Хучбаранаькъан мержойи, шовленаькъан Кокурхойи лоархӀаш ба[13].

ГӀуле баьха нах чӀоагӀа говза баьреши чарахьаши хиннаб (чарахьий мотт а бовзаш), цул совгӀа хьайба дика леладеш а хиннаб[11]. XIX-ча бӀаьшера юкъага кхаччалца гӀулоша даша-дото мӀа доахаш хиннад шоайцига, цо цар пхорч а, куцала еш йола хӀамаш а еш хиннай, царех цхьаццаяраш лоалахошца базара лаьрхӀа а йолаш[9].

Чахкенаькъан Жабраила яхачох, ГӀули яха тӀемахо-баьри хинна йоӀ укхазара хиннай[11]. ГӀулера хиннав 26 шера НКВД эскарца эбаргал деш тӀом баь хинна Хучбаранаькъан Ахьмад  (эрс.)[9].

2023-ча шера ардара бетта 4-ча дийнахьа 85 шу даьнна а волаш ГӀуле дӀаязваь хинна тӀеххьара саг веннав — Нагаденаькъан Бай-Ӏаьла. Овшанаькъан Султана пурамца дӀаязваь хиннав из зоврий цӀалг ший ахчах хьа а ийца[14].

Бахархой

  1. Н/Д[15]

Белгалдаккхар

  1. «Открытый Кавказ», 2014.
  2. Гул (село) > Данные не обнаружены. Возможно, страница переименовывалась. Проверьте справочник
  3. Гул (село) > Данные не обнаружены. Возможно, страница переименовывалась. Проверьте справочник
  4. 1 2 Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 41.
  5. 1 2 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа». Электронный фонд правовых и нормативно-технических документов. Хоам хьаийца таьрахь: 22.07.2026.
  6. Агиров, 2021, оа. 138.
  7. Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3.06.2011). Хоам хьаийца таьрахь: 22.07.2026.
  8. Мальсагов, 1963, оа. 145.
  9. 1 2 3 Агиров, 2021, оа. 414.
  10. Чахкиев, 2009, оа. 84—85.
  11. 1 2 3 Чахкиев, 2009, оа. 85.
  12. Дахкильгов, 1991, оа. 42—43, 91.
  13. Килиматов, 2018, оа. 16.
  14. Лилия Харсиева. Сын своего народа : История жизни первого, единственного и последнего жителя горного селения Гул Республики Ингушетия Бейали Нагадиева : [арх. 13 кӀимарса 2024] // Газета «Ингушетия». — 2024. — 13 июня.
  15. Гул (село) > Данные не обнаружены. Возможно, страница переименовывалась. Проверьте справочник

Литература

  • Агиров Т. А. Горная Ингушетия. — М.: Перо, 2021. — 416 с. — ISBN 978-5-00189-087-4.
  • Дахкильгов Ш. Э-Х. Происхождение ингушских фамилий : [рус.] : полев. исслед / Ред. А. А. Зязиков. — Грозный : «Книга», 1991. — 108 с.
  • Сулейманов А. С. II часть: Горная Ингушетия (юго-западная часть), Горная Чечня (центральная и юго-восточная части) // Топонимия Чечено-Ингушетии: в IV частях (1976-1985 гг.) / Ред. А. Х. Шайхиев. — Грозный: Чечено-Ингушское книжное изд-во, 1978. — 289 с. — 5000 экз.
  • Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Сост. Д. Ю. Чахкиев, отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — научное издание. — Нальчик: ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 г., 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.
  • Баддели Д. Ф. The Rugged Flanks of the Caucasus (ингл.). — Oxford University Press. — London: «Humphrey Milford», 1940. — Vol. 1. — 318 p. — ISBN 9780700716258.
  • Мальсагов З. К. Грамматика ингушского языка / Ред.: Ф. Х. Оздоева. — 2. — Грозный : Чечено-Ингушское Книжное Издательство, 1963. — Т. V. — 164 с.
  • Килиматов А.М. Кокурхой: История. Факты. Документы. — Нальчик: «Тетраграф», 2018. — С. 411. — ISBN 978-5-00066-126-0.
  • Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : Центробланк, 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.