Бейни

Рувики материал
Юрт
Бейни
Бейни (Beyni).jpg
42°50′03″ с. ш. 44°43′01″ в. д.GЯO
Паччахьалкхе  Россе Федераци
Федерацен субъект ГӀалгӀайче
Муниципальни шахьар ЖӀайраха шахьар
Юрта хьисапе моттиг Бейни
Лакхал 482[1] м
Сахьата оаса UTC+3:00
Бахархой
Бахархой 102[2] саг (2019)
Къамаш гӀалгӀай
Ди лелабераш бусалба
Паччахьалкхен мотт гӀалгӀай, эрсий
Дагарга идентификатораш
Телефоний код +7 8734[1]
Пошта индекс 386430
Код ОКАТО 26205808003
Код ОКТМО 26620440101
Номер в ГКГН 0258965
Бейни (Россия)
Точка
Бейни
Red pog.svg
Москва
Бейни (Ингушетия)
Точка
Точка
Бейни
Бейни (ЖӀайраха шахьар)
Blue pog.svg
0
Точка
Бейни

Бейни[⇨] (эрс: Бейни[⇨]) — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман кхаьлл я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл.

Административни лоархӀаш хилча Бейни ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Бейни» яхача муниципальни кхоллама юкъ лоархӀаш я[⇨].

ЦӀи

ГӀалгӀай меттала укх кхаьллах «Бейни» оал[3], баьццарча баь тӀа улл Бейни, «Бай» яхача дешах хьахинна хила а мен цун цӀи[4]. Эрсий меттала а ишта дӀаязъяьй — «Бейни»[5][3][6].

Статус

Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, Бейни статусах «село» я, «сельское поселение Бейни» яхача муниципальни кхоллама юкъ а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Бейни ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Бейни» яхача муниципальни кхоллама юкъ йолга лоархӀ[5].

Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «пхьа» е «кхала» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.

Географи

ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре Маьтлоама нийсса кӀал улл Бейни. ЖӀайраха шахьара административни юкъ ЖӀайрах я. Бейни цу ЖӀайрахагара гӀинбухен-малхбоалехьа 3 километр гаьна улл, новкъа гӀолла доацаш, нийсса Ӏодусташ хилча. Бейненна гарга яда кхаьллаш я: КашетӀе, Хьарп.

Мангал ма хьоккха цонаш я гонахьа, хьасташкара духдувлаш шийла шовдаш да[4].

Сахьата оаса

Бейни, еррига ГӀалгӀай Республика мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[7].

Тархьар

Оаламашка

Бейнеи КашетӀеи бахача лоамароша дувцачох, цхьан бийсана, нах бийшача хана, есараш бахьа уйла йолаш, кхыча мехкара гӀаьр енай, йоах, Бейне. Юрта йистте я́хача йоккхача сага тӀанийсьеннай из. Йоккхача саго кхетадаьд, цхьан тайпара ше гӀаьрхой тувла ца бой, ше а юрт а хӀалакьхургдолга. Моаршал а хаьтта, безаме тӀаийцаб цо уж. Чудовла, даарах-маларах кхета, салаӀа шоашта, аьннад. БӀаьха никъ баь, гӀилбенна а этта а бола гӀаьрхой раьза хиннаб йоккхача сага хьоашала. Даар хьалхашка дихьад царна фусам-нанас, тӀаккха малар дихьад. Них хиннад из, бакъда, моллагӀа дола них хиннадац, шиш теха них хиннад. Них мелача гӀаьрхой цкъарчоа беха́б, тӀаккха берригаш а бейнаб, хӀана аьлча, дохьаж доаллаш ба шиш. Кхозвткъа баьри хиннав, йоах, уж. Ӏурра, ший юртахой хьалгӀайттача, дӀа бӀихье дӀабохка ераш, аьннад, йоах, йоккхача саго. Бейнена кӀала, хӀанз КашетӀе уллача, дӀабехкаб гӀаьрхой[4].

Йоазон балхашка

Бейни йоазонгахьа духхьашха хьоахаяь хила мег XVIII бӀаьшера шоллагӀча даькъе. 1771—1774 шерашка цӀихеза немций Ӏилманхо И. А. Гюльденштедт Кавказера къамаш а буне а тохкаш хиннав. Цу юкъа ГӀалгӀайче а вена хиннав из. Ангушти Шолхии округех («Большие Ингуши», «Малые Ингуши» яхача областех[8]) лаьца яздеш, царех дӀа а тохаш массайтта пхьанаш белгалйоаккх цо, царех цаӀ «Баин» аьнна[9].

Бахархой

Охлой дукхал
1926[10]2002[11]2010[12]2011[13]2012[14]2013[15]
2712470595872
2015[16]2016[17]2019[18]2020[19]
8189102191
50
100
150
200
2012
2020

Инфраструктура

Дешар

Бейне болх беш я муниципальни юкъарча дешара ишкол[20].

Белгалдаккхар

  1. 1 2 Село Бейни / Ингушетия / Справка / СКФО (Северо-Кавказский федеральный округ). Хоам хьаийца таьрахь: 15.09.2011. Архиваци яьй оригинала тӀара 1.09.2011.
  2. ГӀалгӀай Мехка бахархой дукхал, уж бахача моттигашка гӀолла (01.01.2019).
  3. 1 2 Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 40.
  4. 1 2 3 Леймиев, 1993, оа. 13.
  5. 1 2 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»
  6. Агиров, 2025, оа. 68.
  7. Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3.06.2011).
  8. Волкова, 1974, оа. 160.
  9. Гюльденштедт, 2002, оа. 241.
  10. http://vivaldi.dspl.ru/bx0001137/details.
  11. http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&docid=10715289081460.
  12. https://rosstat.gov.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm.
  13. https://web.archive.org/web/20131219030109/http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/807444004f0ad8f7aab1ba22524f7e0f/Оценка+численности++населения+2011-2013.htm.
  14. https://web.archive.org/web/20131219030109/http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/807444004f0ad8f7aab1ba22524f7e0f/Оценка+численности++населения+2011-2013.htm.
  15. https://web.archive.org/web/20131219030109/http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/807444004f0ad8f7aab1ba22524f7e0f/Оценка+численности++населения+2011-2013.htm.
  16. https://web.archive.org/web/20161030072403/http://ingstat.gks.ru:80/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/a72948004cbc5f5e8bc9df4fc772e0bb/Численность+нас-2016.htm.
  17. https://web.archive.org/web/20161030072403/http://ingstat.gks.ru:80/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/a72948004cbc5f5e8bc9df4fc772e0bb/Численность+нас-2016.htm.
  18. http://stavstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/stavstat/resources/2bc6028049255bbea1e6f1c5c743fbe3/Чис.на+1.01.2019.pdf.
  19. https://rosstat.gov.ru/vpn/2020/Tom1_Chislennost_i_razmeshchenie_naseleniya.
  20. МУЧ 'НАЧАЛЬНАЯ ШКОЛА С. БЕЙНИ' , 0607001580

Литература

  • Гюльденштедт И. А. Путешествие по Кавказу в 1770—1773 гг : [нем.] = Reisen durch Russland und im Caucasischen Gebürge / von P. S. Pallas : полев. исслед / Пер. Т. К. Шафроновской, ред. и коммент. Ю. Ю. Карпов. — РАН. Музей антропологии и этнографии имени Петра Великого (Кунсткамера). — СПб. : «Петербургское востоковедение», 2002. — 512 [или 507?] с. — [1-е изд. на русск. яз. всех материалов И. А. Гюльденштедта последней трети XVIII в.]. — 1000 экз. — ISBN 5-85803-213-3.
  • Волкова Н. Г.. Этнический состав населения Северного Кавказа в XVIII — начале XX века : монгр. / Ответ. ред. В. К. Гарданов. — АН СССР. Ин-т этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая. — М. : Наука, 1974. — 276 с. : с 3 карт. — 2300 экз.
  • Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 3-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2025. — 448 с. — ISBN 978-5-00270-205-3.
  • Леймиев Лаьча. Бейнии КашетӀеи (гӀал.) // СелаӀад : журнал. — 1993. — 31 тушола.
  • Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.