Шоане

Рувики материал
Юрт
Шоане
Шоан.jpg
42°47′35″ с. ш. 44°46′43″ в. д.GЯO
Паччахьалкхе  Россе Федераци
Федерацен субъект ГӀалгӀайче
Муниципальни шахьар ЖӀайраха шахьар
Юрта хьисапе моттиг ОлгатӀе
Сахьата оаса UTC+3:00
Бахархой
Бахархой 2[1] саг (2019)
Къамаш гӀалгӀай
Ди лелабераш бусалба
Паччахьалкхен мотт гӀалгӀай, эрсий
Дагарга идентификатораш
Пошта индекс 386435
Код ОКТМО 26620420106
Шоане (Россия)
Точка
Шоане
Red pog.svg
Москва
Шоане (Ингушетия)
Точка
Точка
Шоане
Шоане (ЖӀайраха шахьар)
Blue pog.svg
0
Точка
Шоане

Шоане[К. 1] (эрс: Шоани, Шоан[⇨]) — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман кхаьлл я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. Административни лоархӀаш хилча Шоане «юрт» яха статус йолаш, цунна гонахьара дуккха кхыйола пхьанаш мо хьакъоастаяь «юрта хьисапе моттиг ОлгатӀе» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я законагӀа[⇨]. Шоанен доазув юкъерча бӀаьшерий ханара гӀалгӀай архитектурах йола гӀишлонаш йолаш да, товшхала а тархьара а лоадам болаш да, паччахьалкхено лорадеш а да.

Географи

ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Шоане, Эса чӏожагара (Тӏаргама чукхийттаченгара) малхбоалехьа, ОлгатӀегара 3 км гаьна зӏилбухен-малхбоалехьа, Ӏарамхин аьтта берда тӀа[2]. ЖӀайрахагара малхбоалехьа 9 километр гаьна улл из, новкъа гӀолла доацаш, нийсса Ӏодусташ хилча. Шоаненна гарга яда кхаьллаш я: КербӀитӀе, МекъалтӀе, ТӀаьрш. Ӏарамхин атагӀа Шанлоам латт — ГӀалгӀайчен эггара лакхагӀа йола моттиг (4451).

Форда тӏехел лакхал — 1340 метр я[3].

Сахьата оаса

Шоане, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне я. Лелаш йолча ханацеи UTC ханацеи йола башхало +3:00 я[4].

ЦӀи

Ӏилман а Ӏилман-гӀоръяьннача а литературеи, каьхаташ тӀеи, прессеи социальни мазашкеи укх кхаьллан цӀи тайп-тайпара язъяь нийслу: «Шуани»[5][2], «Шон»[5][2], «Шоана»[6], «Шона»[6], «Шоани»[2][7], «Шоане»[8][2].

Этимологи

Шоане яхача ойконима этимологи тешшаме мишта я таханарча дийнахьа ховш дац. Цох лаьца А. С. Сулеймановс яздаьд иззамо йола топонимаш йовзаш йолга кхыдолча Кавказа мехкашка[6].

Статус

Россе Федераце а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, Шоане статусах «село» я, «сельское поселение Ольгети» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Шоане ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг ОлгатӀе» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ[7].

Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «кхала»/«кхаьлл» е «пхьа» оалаш леладу ӏилман а ӏилман-гӏоръяьннача литературе, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.

Къаьстта лорадеча лаьттех долча законашка диллача Шоане уллача моттигах лоархӀ паччахьалкхен Ӏалама заповедник «Аьрзи» а ЖӀайраха-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектурани Ӏаламеи музей-заповедник а.

ГӀалгӀай Мехка товшхала тӀехьален лоамен а лоамен хьалхен а зоний хьагучаяьхача объектий къаьстта йолча листама́ юкъейодаш я архитектуран комплекс «Шоане»[К. 2].

Тархьар

Шоане маца йиллай тешшаме ховш дац. Тархьаре укхазара хьадаьннад Шоанхой тайпа[5][2], уж укхаза баьхаб шоаш 1944-ча шера мехках ба́ххалца. Тайпан цӀи укх моттига цӀерах хьахиннай.

Шоане ва́хаш хиннав тӀеххьара гӀалгӀай цӀайсаг хинна Ховтанаькъан Элмарза-Хьажа (1766—1923)[10]. 1944-ча шера кхаьле баьхараш мехках баьха СибарегӀа Ӏобахийтаб[11]. Укхаза дӀавелла воалл из[2].

ГӀалгӀай архитектурах лоархӀаш массехк гӀалаши, маьлхара кашамаши, цхьа вӀови я Шоане. Архитектуран комплексаш шин даькъа екъалуш я. Хьалхаръяр машеннаькъал аьттехьа улл. Шоана чӀоже чувоаллаче тохкаш, тӀахьожам беш хиннаб цигара. ХӀанз укхаза йийсай 4 гӀалеи, йохаяь гӀапи, бусалба кашамаши.

ШоллагӀа йола комплекс машеннаькъал аьрдехьа улл. Цигара зембеш хиннаб ЦӀейлоамага гӀолла бодача наькъа. Укхаза латт хьалха пхиъ гӀат йолаш хинна XVII бӀаьшера вӀов. Массехк гӀалаш а латт. Царна юкъе хиннай герз хьаду пхьоале  (эрс.). Шоанера цӀихеза пхьараш хиннаб Шоанхой тайпан ЗӀоки Гатти[2].

Бахархой

Бахача наьха дукхал
1926[12]2010[13]2011[13]2012[13]2013[13]2015[14]2016[14]
53223322
2019[1]
2
10
20
30
40
50
60
2011
2019

Таханарча дийнахьа Шоане цхьа цӀа латт, цун да ва ГетагӀазанаькъан Суламбик[2].

Белгалдаккхар

Доашхамаш

  1. Кхаьлла цӀи тайп-тайпара язъеш хиларах лаьца хьажа: § ЦӀи.
  2. Листама́ юкъеяьккхай ГӀалгӀайчен товшхала тӀехьален урхален 2016 шера оагӀой бетта 23-ча ден № 17 йолча амарца[9].

Бовхамаш

  1. 1 2 ГӀалгӀай Мехка бахархой дукхал, уж бахача моттигашка гӀолла (01.01.2019).
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Агиров, 2025, оа. 124.
  3. Проект «Открытый Кавказ», 2014, карта.
  4. Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3.06.2011).
  5. 1 2 3 Чахкиев, 2003, оа. 56.
  6. 1 2 3 Топоним. слов. Сулейманова, 1978, оа. 34.
  7. 1 2 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ. «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа» (закон. акт). Docs.cntd.ru. Электронный фонд нормативно-технической и нормативно-правовой информации Консорциума «Кодекс» (2009). Хоам хьаийца таьрахь: 16.07.2026. Архиваци яьй 2.05.2025.
  8. Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 40.
  9. Перечень выявленных объектов культурного наследия Республики Ингушетия горной и предгорной зон. pravitelstvori.ru. Правительство Республики Ингушетия (25.11.2021). Хоам хьаийца таьрахь: 16.07.2026. Архиваци яьй 23.06.2025.
  10. Прозоров, 2006, оа. 188: «В 1873 г. последний ингушский жрец (инг. «цӏув») Элмарз-Хаджжи Хаутиев (1766—1923) из селения Шоан, перед тем как принять замуровал свой священный белый флаг — земной символ бога Дяла — в стены святилища, долго молился, прося у древних богов прощения…»..
  11. Базоркина А. Элмарз-Хаджи Хаутиев — Последний Жрец Ингушетии. Ингушетия Life (3.11.2010). — «Но в 1873 году Элмарз, ста семнадцати лет от роду, замуровал свой священный флаг в стены святилища и долго молился, прося прощения и пощады у древних богов, которым он служил 77 лет. Затем Элмарз выкинул свою любимую трубку и удалился в потайную горную пещеру. Там он пробыл сорок дней в совершенном одиночестве, ничего не ел и только пил студеную родниковую воду. Так он, подобно древним пророкам, прошел очищение. Выйдя из пещеры Элмарз объявил народу, что принимает ислам. Последний ингуш, последний величественный жрец («цув» — инг.) Элмарз Шоанский оставил религию предков и стал мусульманином.» Хоам хьаийца таьрахь: 16.07.2026. Архиваци яьй оригинала тӀара 24.09.2015.
  12. Список населенных мест Ингушской автономной области составленный по материалам всесоюзной переписи 1926 г.
  13. 1 2 3 4 Оценка численности населения 2010-2013. Хоам хьаийца таьрахь: 23.08.2014. Архиваци яьй 23.08.2014.
  14. 1 2 Численность населения Республики Ингушетия по состоянию на 1 января 2016 года в разрезе населённых пунктов. Хоам хьаийца таьрахь: 8.08.2016. Архиваци яьй 8.08.2016.

Литература

  • Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 3-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2025. — 448 с. : илл. + 1 отд. л. цв. карт. — 1500 экз. — ISBN 978-5-00270-205-3.
  • II часть : Горная Ингушетия (юго-западная часть), Горная Чечня (центральная и юго-восточная части) : топоним. слов. // Топонимия Чечено-Ингушетии : в IV частях (1976—1985 гг.) / Сост. А. С. Сулейманов, ред. А. Х. Шайхиев. — Гр. : Чечено-Ингушское книгоиздательство, 1978. — 289 с. — 5000 экз.
  • Дахкильгов Ш. Э-Х. Происхождение ингушских фамилий : полев. исслед / Ред. А. А. Зязиков. — Грозный : «Книга», 1991. — 108 с.
  • Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
  • Ислам на территории бывшей Российской империи : энциклопедический словарь / Сост. и отв. ред. — С. М. Прозоров; науч. конс. — О. Ф. Акимушкин, В. О. Бобровников, А. Б. Халидов; указатели — А. А. Хисматулин; РАН. — М. : «Восточная литература», 2006. — Т. I. — 655 с. — ISBN 5-02-018420-9.
  • Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Назрань, Минеральный Воды: «Кавказская здравница», 2003. — Т. I. — 156 с. — 2000 экз.
  • Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Нальчик : ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года», 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.

ТӀатовжамаш