Гаракх
| Юрт | |
| Гаракх | |
|---|---|
| 42°49′30″ с. ш. 44°44′47″ в. д.GЯO | |
| Паччахьалкхе |
|
| Федерацен субъект | ГӀалгӀайче |
| Муниципальни шахьар | ЖӀайраха шахьар |
| Юрта хьисапе моттиг | Лаьжг |
| Сахьата оаса | UTC+3:00 |
| Бахархой | |
| Бахархой | 0[1] саг (2010) |
| Къамаш | гӀалгӀай |
| Ди лелабераш | бусалба |
| Паччахьалкхен мотт | гӀалгӀай, эрсий |
| Дагарга идентификатораш | |
| Пошта индекс | 386430 |
| Код ОКАТО | 26205815001 |
| Код ОКТМО | 26620430111 |
|
|
|
Гаракх (эрс: Гарак, Гарк, Горак) — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман кхаьлл я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл.
Административни лоархӀаш хилча Гаракх ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Лаьжг» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я.
ЦӀи
ГӀалгӀай меттала укх кхаьллах «Гаракх» оал[2]. Эрсий меттала — «Гарак»[2][3], «Гарк»[4], «Горак»[5], «Горокай»[~ 1].
Статус
Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, Гаракх статусах «село» я, «сельское поселение Ляжги» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Гаракх ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Лаьжг» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ[4].
Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «пхьа» е «кхала» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.
Географи
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Гаракх. ЖӀайрахагара малхбоалехьа 5 километр гаьна улл из, новкъа гӀолла доацаш, нийсса Ӏодусташ хилча. Гаракха гарга яда кхаьллаш я: Мецхал, Фалхан.
Сахьата оаса
Гаракх, еррига ГӀалгӀай Республика мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[6].
Тархьар
1811-ча шера наджгоанцхой бетта 8-ча дийнахьа Гаракха хьалха латтачо, фаьппий кхыча 12 кхаьлан хьалххоша мо Россе имперен тешаме хиларца чӀоагӀо яьй[~ 2].
Гаракхе маьлхара кашамаш хиннад, цига Л. П. Семёновс 1930-ча шерашка кулг тоханза долча гударга хьисапе долча кхалсага кӀинг тохкача хана каша уллачун керта́ кӀала а уллаш курхьарс леха́ хиннай[7].
Бахархой
| 2010[1] |
|---|
| 0 |
Инфраструктура
ХӀанзарча заман инфраструктурах лоархӀача хӀамаех хӀама яц Гаракхе[8].
Белгалдаккхар
Доашхамаш
- ↑ Доклад о границах и территории Ингушетии, 2021, с. 82 (ссылаясь на РГВИА Ф. ВУА Д. 6184, Ч. 72, Л. 85; Акты, собранные Кавказской археографической комиссіею, 1870, с. 904. д. 1389).
- ↑ Доклад о границах и территории Ингушетии, 2021, с. 82 (ссылаясь на РГВИА Ф. ВУА Д. 6184, Ч. 72, Л. 85; Акты, собранные Кавказской археографической комиссіею, 1870, с. 904. д. 1389).
Бовхамаш
- ↑ 1 2 Всероссийские переписи населения 2002 и 2010 годов
- ↑ 1 2 Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 41.
- ↑ Агиров, 2021, оа. 267.
- ↑ 1 2 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»
- ↑ ́Семенов Л. П., 1935, оа. 157-157.
- ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3.06.2011).
- ↑ ́Семенов Л. П., 1935, оа. 157-158.
- ↑ Карта села Бирги сельского поселения Гули Ингушетии с улицами и номерами домов — MapData.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 22.02.2022. Архиваци яьй 22.02.2022.
Литература
- Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям. — М.: Перо, 2021. — 416 с. — ISBN 978-5-00189-087-4.
- Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
- Семенов Л. П. Археологические и этнографические разыскания в Ингушетии в 1930—1932 гг. // Нохч-ГӀалгӀай тархьареи, меттеи, литературеи Ӏилман-тохкама инситута хоамаш = Известия Чечено-Ингушского научно-исследовательского института истории, языка и литературы. — Грозный, 1935. — Т. 4. — С. 157—158.
- Доклад о границах и территории Ингушетии (общие положения) : [рус.] / Сост. Общенациональная Комиссия по рассмотрению вопросов, связанных с определением территории и границ Ингушетии. — Архивные документы, иллюстрации и карты. — Назрань, 2021. — 175 с.
- Акты, собранные Кавказской археографической комиссией : [рус. дореф.] = Акты, собранные Кавказской археографической комиссіею / Сост. Кавказская археографическая комиссия, под ред. А. П. Берже. — Тифлисъ : Типографія Главнаго Управленія Намѣстника Кавказскаго, 1870. — Т. 4. — 1011 с.