Ӏабали

Рувики материал
тархьара пхьа / кхаьлл
Ӏабали
Абали.png
Регион Даькъасте
Мур XVI—XVII бӀаьшу
Мохк  ГӀалгӀайче, ЖӀайраха шахьар
Бахархой Оздой, хӀанз саг вахац

Ӏабали[⇨] (эрс: Абали[⇨]) — гӀалгӀай шира кхаьлл я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. Административни лоархӀаш хилча Ӏабали «юрт» статус йолаш яц. Цунна гонахьара дуккха кхыйола пхьанаш мо хьакъоастаяь цхьан муниципальни кхоллама́ юкъейихьаяц из законагӀа[⇨]. Ӏабален доазув шийна тӀа юкъерча бӀаьшерий мура гӀалгӀай архитектуран гӀишлонаш а йолаш, тархьара-товшхала лоадам а болаш, паччахьалкхено лорадеш да. Массахана бахаш нах а болаш яц.

Географи

ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Ӏабали, Эса чукхийттаченгара малхбоалехьа. ВӀовнашкара малхбоалехьа 3 километр гаьна[1]. Юрта хьисапеча моттига юкъ Хьули 19 км гаьна улл малхбузехьа. Шахьара юкъ ЖӀайрах — 28 километр гаьна улл малхбузехьа, новкъа гӀолла доацаш, нийсса Ӏодусташ хилча. Ӏабаленна гарга яда кхаьллаш я: Къост, Кхаьхк, ЦӀувтӀе[2].

Форда тӀехенал лакхал — 1560 метр[2].

Сахьата оаса

Ӏабали, еррига ГӀалгӀай Республика мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[3].

ЦӀи

ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «Ӏабали» оал[4], е «Ӏабале»[1]. Эрсий меттала «Абали» язду[4][5][1]. Топонима этимологи мишта я ховш дац.

Статус

Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, гӀалгӀай лоам ЖӀайраха шахьаре яда дукхагӀа йола шира пхьанаш «село» аьнна статус а енна, 5 муниципальни кхоллама́ юкъейолхаш я. Амма ер Ӏабали яхар, вожаш мо, 2009 шерарча саькура бетта 23-ча ден 5-РЗ номер йолча ГӀалгӀай Республика Закона тӀа къаьстта белгалъяьккхаяц «юрт» яха статус йолаш[6][К. 1].

Къаьстта лорадеш долча лаьттий хьакъехьа долча законашка диллача Ӏабали ула моттиг «Ингушский» яхача заказниках, «Аьрзи» яхача паччахьалкхен Ӏалама заповедниках а, ЖӀайраха-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектурани Ӏаламеи музей-заповедниках а лоархӀаш я.

Архитектуран комплекс «Ӏабали » юкъеяхьай ГӀалгӀай Мехка лоаман а лоаман хьалхен а доакъошкарча хьагучаяхача товшхала тӀехьален объектий лаьрххӀа болча листама́, къаьстта белгаляьккхай (эрсий метталла):[К. 2]

«Архитектурный комплекс «Абали»
  • «Жилая башня с. Абали»;
  • «Склеп № 1 с. Абали»;
  • «Склеп № 2 с. Абали»;
  • «Склеп № 3 с. Абали»;
  • «Склеп № 4 с. Абали»;
  • «Склеп № 5 с. Абали»;
  • «Склеп № 6 с. Абали»;
  • «Склеп № 7 с. Абали»;
  • «Склеп № 8 с. Абали»;
  • «Склеп № 9 с. Абали»;
  • «Склеп № 10 с. Абали»;
  • «Склеп № 11 с. Абали»;
  • «Склеп № 12 с. Абали»;
  • «Склеп № 13 с. Абали».

Тархьар

Ӏабали йоазонца духхьашха маца хьоахаяьй хӀанзехьа белггала ховш дац. Шоай хана ер моттиг тохкаш, укхазарча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш ба: Д. Ю. Чахкиев[8], Т. Агиров[9].

ГӀалгӀай архитектурах лоархӀаш массехк гӀишлош я укхаза йисса: йохаяь латташ 5 гӀала я. Хьаяхачох, царна гонахьа яьккха сангар а хиннай. Хьалха уж ерригаш юкъелоацаш, царех цхьа гӀап-гӀалаш хьа а еш, царна гоннахьа гӀап лаьттай[5]. Иштта, 2 маьлхара каш а, селинг а да да Ӏабале[8].

Бахархой

Бахача наьха дукхал
2010[10]
0

Инфраструктура

ХӀанзарча заман инфраструктурах лоархӀача хӀамаех хӀама яц Ӏабали[11].

Белгалдаккхар

Доашхамаш

  1. Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «пхьа» е «кхала» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.
  2. Листама юкъеяьккхай ГӀалгӀайчен товшхала тӀехьален урхален № 17 йолча амарца 2016 шера оагӀой бетта 23-ча дийнахьа, 1–15 номерашта кӀала[7].

Бовхамаш

  1. 1 2 3 Агиров, 2025, оа. 316.
  2. 1 2 Проект «Открытый Кавказ». Карта Горной Ингушетии. openkavkaz.com (2014). Хоам хьаийца таьрахь: 28.07.2026.
  3. Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3.06.2011).
  4. 1 2 Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 45.
  5. 1 2 Чахкиев, 2009, оа. 75.
  6. Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ. «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа» (неопр.) (закон. акт). Docs.cntd.ru. Электронный фонд нормативно-технической и нормативно-правовой информации Консорциума «Кодекс» (2009). Хоам хьаийца таьрахь: 29.06.2026. Архиваци яьй 2.05.2025.
  7. Перечень выявленных объектов культурного наследия Республики Ингушетия горной и предгорной зон (неопр.). pravitelstvori.ru. Правительство Республики Ингушетия (25.11.2021). Хоам хьаийца таьрахь: 29.07.2026. Архиваци яьй 23.06.2025.
  8. 1 2 Чахкиев, 2009, оа. 76.
  9. Агиров, 2025, оа. 263.
  10. Всероссийские переписи населения 2002 и 2010 годов
  11. Абали. Хоам хьаийца таьрахь: 28.02.2025.

Литература

  • Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 3-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2025. — 448 с. : илл. + 1 отд. л. цв. карт. — 1500 экз. — ISBN 978-5-00270-205-3.
  • II часть : Горная Ингушетия (юго-западная часть), Горная Чечня (центральная и юго-восточная части) : топоним. слов. // Топонимия Чечено-Ингушетии : в IV частях (1976—1985 гг.) / Сост. А. С. Сулейманов, ред. А. Х. Шайхиев. — Гр. : ЧИ кн-во, 1978. — 289 с. — 5000 экз.
  • Дахкильгов Ш. Э-Х. Происхождение ингушских фамилий : полев. исслед / Ред. А. А. Зязиков. — Грозный : «Книга», 1991. — 108 с.
  • Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
  • Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Назрань, Минеральный Воды: «Кавказская здравница», 2003. — Т. I. — 156 с. — 2000 экз.
  • Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Нальчик : ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года», 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.
  • Кодзоев Н. Д. ГӀалгӀай мохк (ГӀалгӀай тархьарах берашта дола дувцараш) : [ингуш.]. — 2010.