Ӏабали
| тархьара пхьа / кхаьлл | |
| Ӏабали | |
|---|---|
| | |
| Регион | Даькъасте |
| Мур | XVI—XVII бӀаьшу |
| Мохк |
|
| Бахархой | Оздой, хӀанз саг вахац |
Ӏабали (эрс: Абали) — гӀалгӀай шира кхаьлл я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. Административни лоархӀаш хилча Ӏабали «юрт» статус йолаш яц. Цунна гонахьара дуккха кхыйола пхьанаш мо хьакъоастаяь цхьан муниципальни кхоллама́ юкъейихьаяц из законагӀа. Ӏабален доазув шийна тӀа юкъерча бӀаьшерий мура гӀалгӀай архитектуран гӀишлонаш а йолаш, тархьара-товшхала лоадам а болаш, паччахьалкхено лорадеш да. Массахана бахаш нах а болаш яц.
Географи
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Ӏабали, Эса чукхийттаченгара малхбоалехьа. ВӀовнашкара малхбоалехьа 3 километр гаьна[1]. Юрта хьисапеча моттига юкъ Хьули 19 км гаьна улл малхбузехьа. Шахьара юкъ ЖӀайрах — 28 километр гаьна улл малхбузехьа, новкъа гӀолла доацаш, нийсса Ӏодусташ хилча. Ӏабаленна гарга яда кхаьллаш я: Къост, Кхаьхк, ЦӀувтӀе[2].
Форда тӀехенал лакхал — 1560 метр[2].
Сахьата оаса
Ӏабали, еррига ГӀалгӀай Республика мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[3].
ЦӀи
ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «Ӏабали» оал[4], е «Ӏабале»[1]. Эрсий меттала «Абали» язду[4][5][1]. Топонима этимологи мишта я ховш дац.
Статус
Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, гӀалгӀай лоам ЖӀайраха шахьаре яда дукхагӀа йола шира пхьанаш «село» аьнна статус а енна, 5 муниципальни кхоллама́ юкъейолхаш я. Амма ер Ӏабали яхар, вожаш мо, 2009 шерарча саькура бетта 23-ча ден 5-РЗ номер йолча ГӀалгӀай Республика Закона тӀа къаьстта белгалъяьккхаяц «юрт» яха статус йолаш[6][К. 1].
Къаьстта лорадеш долча лаьттий хьакъехьа долча законашка диллача Ӏабали ула моттиг «Ингушский» яхача заказниках, «Аьрзи» яхача паччахьалкхен Ӏалама заповедниках а, ЖӀайраха-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектурани Ӏаламеи музей-заповедниках а лоархӀаш я.
Архитектуран комплекс «Ӏабали » юкъеяхьай ГӀалгӀай Мехка лоаман а лоаман хьалхен а доакъошкарча хьагучаяхача товшхала тӀехьален объектий лаьрххӀа болча листама́, къаьстта белгаляьккхай (эрсий метталла):[К. 2]
- «Архитектурный комплекс «Абали»
- «Жилая башня с. Абали»;
- «Склеп № 1 с. Абали»;
- «Склеп № 2 с. Абали»;
- «Склеп № 3 с. Абали»;
- «Склеп № 4 с. Абали»;
- «Склеп № 5 с. Абали»;
- «Склеп № 6 с. Абали»;
- «Склеп № 7 с. Абали»;
- «Склеп № 8 с. Абали»;
- «Склеп № 9 с. Абали»;
- «Склеп № 10 с. Абали»;
- «Склеп № 11 с. Абали»;
- «Склеп № 12 с. Абали»;
- «Склеп № 13 с. Абали».
Тархьар
Ӏабали йоазонца духхьашха маца хьоахаяьй хӀанзехьа белггала ховш дац. Шоай хана ер моттиг тохкаш, укхазарча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш ба: Д. Ю. Чахкиев[8], Т. Агиров[9].
ГӀалгӀай архитектурах лоархӀаш массехк гӀишлош я укхаза йисса: йохаяь латташ 5 гӀала я. Хьаяхачох, царна гонахьа яьккха сангар а хиннай. Хьалха уж ерригаш юкъелоацаш, царех цхьа гӀап-гӀалаш хьа а еш, царна гоннахьа гӀап лаьттай[5]. Иштта, 2 маьлхара каш а, селинг а да да Ӏабале[8].
Бахархой
| 2010[10] |
|---|
| 0 |
Инфраструктура
ХӀанзарча заман инфраструктурах лоархӀача хӀамаех хӀама яц Ӏабали[11].
Белгалдаккхар
Доашхамаш
- ↑ Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «пхьа» е «кхала» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.
- ↑ Листама юкъеяьккхай ГӀалгӀайчен товшхала тӀехьален урхален № 17 йолча амарца 2016 шера оагӀой бетта 23-ча дийнахьа, 1–15 номерашта кӀала[7].
Бовхамаш
- ↑ 1 2 3 Агиров, 2025, оа. 316.
- ↑ 1 2 Проект «Открытый Кавказ». Карта Горной Ингушетии. openkavkaz.com (2014). Хоам хьаийца таьрахь: 28.07.2026.
- ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3.06.2011).
- ↑ 1 2 Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 45.
- ↑ 1 2 Чахкиев, 2009, оа. 75.
- ↑ Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ. «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа» (неопр.) (закон. акт). Docs.cntd.ru. Электронный фонд нормативно-технической и нормативно-правовой информации Консорциума «Кодекс» (2009). Хоам хьаийца таьрахь: 29.06.2026. Архиваци яьй 2.05.2025.
- ↑ Перечень выявленных объектов культурного наследия Республики Ингушетия горной и предгорной зон (неопр.). pravitelstvori.ru. Правительство Республики Ингушетия (25.11.2021). Хоам хьаийца таьрахь: 29.07.2026. Архиваци яьй 23.06.2025.
- ↑ 1 2 Чахкиев, 2009, оа. 76.
- ↑ Агиров, 2025, оа. 263.
- ↑ Всероссийские переписи населения 2002 и 2010 годов
- ↑ Абали. Хоам хьаийца таьрахь: 28.02.2025.
Литература
- Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 3-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2025. — 448 с. : илл. + 1 отд. л. цв. карт. — 1500 экз. — ISBN 978-5-00270-205-3.
- II часть : Горная Ингушетия (юго-западная часть), Горная Чечня (центральная и юго-восточная части) : топоним. слов. // Топонимия Чечено-Ингушетии : в IV частях (1976—1985 гг.) / Сост. А. С. Сулейманов, ред. А. Х. Шайхиев. — Гр. : ЧИ кн-во, 1978. — 289 с. — 5000 экз.
- Дахкильгов Ш. Э-Х. Происхождение ингушских фамилий : полев. исслед / Ред. А. А. Зязиков. — Грозный : «Книга», 1991. — 108 с.
- Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
- Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Назрань, Минеральный Воды: «Кавказская здравница», 2003. — Т. I. — 156 с. — 2000 экз.
- Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Нальчик : ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года», 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.
- Кодзоев Н. Д. ГӀалгӀай мохк (ГӀалгӀай тархьарах берашта дола дувцараш) : [ингуш.]. — 2010.