Хьастмоаке
| тархьара пхьа / кхаьлл | |
| Хьастмоаке | |
|---|---|
 | |
| Регион | Даькъасте |
| Мур | XVII бӀаьшу |
| Мохк |
 ГӀалгӀайче, ЖӀайраха шахьар |
| Юрт | |
| Хьастмоаке | |
|---|---|
| Хастмаге | |
| 42°49′37″ с. ш. 44°44′05″ в. д.GЯO | |
| Паччахьалкхе |
 Россе Федераци |
| Федерацен субъект | ГӀалгӀайче |
| Муниципальни шахьар | ЖӀайраха шахьар |
| Юрта хьисапе моттиг | Бейни |
| Лакхал | 1560 м |
| Сахьата оаса | UTC+3:00 |
| Бахархой | |
| Бахархой | 0[1] саг (2010) |
| Къамаш | гӀалгӀай |
| Ди лелабераш | бусалба |
| Паччахьалкхен мотт | гӀалгӀай, эрсий |
| Дагарга идентификатораш | |
| Пошта индекс | 386430 |
| Код ОКАТО | 26205817001 |
| Код ОКТМО | 26620440000 |
|
|
|
Хьастмоаке (эрс: Хьастмаге) — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман пхьа я. ГӀалгӀай мехка ЖӀайраха шахьаре улл. Тархьара архитектурах лоархӀа гӀишлош я укхаза: гӀалаш, маьлхара кашамаш. Хьастмоаке пхьа улла лаьтта заповедни зона юкъедоагӀаш а Ӏаьдало тӀахьожам беш а да.
Административни лоархӀаш хилча Хьастмоаке ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Бейни» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я.
ЦӀи
ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «Хьастмоаке» оал[2]. Эрсий меттала башха-башха яздаь нийслу: «Хьастмаге»[3], «Хастмак»[2][4].
Статус
Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, Хьастмоаке статусах «село» я, «сельское поселение Бейни» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Хьастмоаке ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Бейни» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ[3].
Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «кхала» е «пхьа» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.
Географи
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Хьастмоаке. ЖӀайрахагара гӀинбухен-малхбоалехьа 4 километр гаьна улл из, новкъа гӀолла доацаш, нийсса Ӏодусташ хилча. Йисте я́да кхаьллаш я: Мецхал, Фалхан.
Сахьата оаса
Хьастмоаке, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[5].
Тархьар
Хьастмоаке йоазонца духхьашха маца хьоахаяьй хӀанзехьа белггала ховш дац. Шоай хана ер моттиг тохкаш, укхазарча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш ба: Л. П. Семёнов, И. П. Щеблыкин, Д. Ю. Чахкиев[6], Т. Агиров[4].
ГӀалгӀай архитектурах лоархӀаш массехк гӀишлош я укхаза йисса: йохаяь латташ 5 гӀала я, 1 вӀов я. Хьалха уж ерригаш юкъелоацаш, царех цхьа гӀап-гӀала хьа а еш, царна гоннахьа гӀап лаьттай[7]. Иштта, 2 маьлхара каш а да Хьастмоаке. Пхьен доазон тӀа цхьа моттиг я хьалхарча замалахьа цига баьхача наха лоархӀаш, цига текъам а синнел а деш хиннад цар[8].
Иштта Хьастмоакенна йисте гӀинбухен-малхбузегахьа Маьтлоаман гана тӀа моттиг я гонахьарча наха кӀир йоаккхаш лелаеш. Цу хьакъехьа Чахканаькъан Жабраила язду: «жители окрестных районов до середины XIX века добывали известь, широко используемую в строительном деле. Здесь же нередко из нее приготовлялся связующий раствор, который для прочности выдерживался значительное время в специальных больших «мешках»-ямах. Остатки последних и сейчас можно видеть в этом месте»[8].
Бахархой
| 2010[1] |
|---|
| 0 |
Инфраструктура
ХӀанзарча заман инфраструктурах лоархӀача хӀамаех хӀама яц Хьастмоаке[9].
Белгалдаккхар
- ↑ 1 2 Всероссийские переписи населения 2002 и 2010 годов
- ↑ 1 2 Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 44.
- ↑ 1 2 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»
- ↑ 1 2 Агиров, 2021, оа. 105.
- ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3.06.2011).
- ↑ Чахкиев, 2003, оа. 39.
- ↑ Чахкиев, 2003, оа. 93.
- ↑ 1 2 Чахкиев, 2003, оа. 40.
- ↑ Карта села Хьастмаге сельского поселения Бейни Ингушетии с улицами и номерами домов — MapData.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 12.02.2025.
Литература
- Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 2-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2021. — 416 с. — ISBN 978-5-00189-455-1.
- Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
- Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Нальчик : ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года», 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.
- Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Назрань : Министерство культуры Республики Ингушетия, 2003. — Т. I. — 144 + илл. с. — 2000 экз.
