Бийрге

Рувики материал
Юрт
Бийрге
эрс: Бирги, Бирг
Бийргера гӏапгӏалаш
Бийргера гӏапгӏалаш
42°47′53″ с. ш. 44°59′55″ в. д.GЯO
Паччахьалкхе  Россе Федераци
Федерацен субъект ГӀалгӀайче
Муниципальни шахьар ЖӀайраха шахьар
Юрта хьисапе моттиг Хьули
Йиллай XVI бӏаьшу
Лакхал 1240 м
Сахьата оаса UTC+3:00
Бахархой
Бахархой ↘0[1] саг (2010)
Къамаш гӀалгӀай
Ди лелабераш бусалба
Катойконим бийргахой
Паччахьалкхен мотт гӀалгӀай, эрсий
Дагарга идентификатораш
Пошта индекс 386430
Код ОКАТО 26205805025
Код ОКТМО 26620450221
Бийрге (Россия)
Точка
Бийрге
Red pog.svg
Москва
Бийрге (Ингушетия)
Точка
Точка
Бийрге
Бийрге (ЖӀайраха шахьар)
Blue pog.svg
0
Точка
Бийрге

Бийрге[К. 1] (эрс: Бирги, Бирг[⇨]) — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман кхаьлл я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. Административни лоархӀаш хилча Бийрге «юрт» яха статус йолаш, цунна гонахьара дуккха кхыйола пхьанаш мо хьакъоастаяь «Юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я законагӀа[⇨]. Бийрген доазув юкъерча бӀаьшерий ханара гӀалгӀай архитектурах йола гӀишлонаш йолаш да, товшхала а тархьара а лоадам болаш да, паччахьалкхено лорадеш а да. Бийрге хӀанз бахаш нах бац.

Географи

ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Бийрге, Эса чӏожагара (Тӏаргама чукхийттачегара) малхбоалехьа, ВӀовнашкара 500 метр гаьна зӏилбухен-малхбоалехьа, Гӏулойхин духьаларча аьрда берда тӏа[2]. ЖӀайрахагара малхбоалехьа 25 километр гаьна улл из, новкъа гӀолла доацаш, нийсса Ӏодусташ хилча. Кхаьлл шин даькъа екъалуш я: ЭгӀара Бийргеи, МагӀара Бийргеи. Бийргенна гарга яда кхаьллаш я: Оздиче, Озде.

Форда тӏехел лакхал — 1240 метр я[3].

Сахьата оаса

Бийрге, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне я. Лелаш йолча ханацеи UTC ханацеи йола башхало +3:00 я[4].

ЦӀи

Ӏилман а Ӏилман-гӀоръяьннача а литературеи, каьхаташ тӀеи, прессеи социальни мазашкеи укх кхаьллан цӀи тайп-тайпара язъяь нийслу: «Бирг»[5][2][6], «Бирк»[5][2][7], «Бирги»[5][8]. ГӀалгӀай меттала кхаьллах «Бийрге» оал[6].

Этимологи

Бийрге яхача ойконима этимологи тешшаме мишта я таханарча дийнахьа ховш дац. Амма цох лаьца А. С. Сулеймановс хьааьнна цхьа хетар долаш да. Цунга хаьттача кхаьлла цӀи «бийрг» яхачох хьахиннай, «туркх», «йоал гулъер». «йоал гулъю моттиг» аьнна маӏан доаккх цо цох[9].

Статус

Россе Федераце а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, Бийрге статусах «село» я, «сельское поселение Гули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Бийрге ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ[8].

Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «кхала»/«кхаьлл» е «пхьа» оалаш леладу ӏилман а ӏилман-гӏоръяьннача литературе, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.

Къаьстта лорадеча лаьттех долча законашка диллача Бийрге уллача моттигах лоархӀ паччахьалкхен Ӏалама заповедник «Аьрзи» а ЖӀайраха-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектурани Ӏаламеи музей-заповедник а.

ГӀалгӀай Мехка товшхала тӀехьален лоамен а лоамен хьалхен а зоний хьагучаяьхача объектий къаьстта йолча листама́ юкъейодаш я архитектуран комплексаш «ЭгӀара Бийргеи», «МагӀара Бийргеи»[К. 2].

Тархьар

Бийрге маца йиллай тешшаме ховш дац. Тархьаре цига баьхаб къаьнарча гӀалгӀай Оздой тайпах бола нах[5].

Кхаьлла доазон тӀа йисай кхерах яь гӀалий хьисапе гӀишлош, гӀалгӀай классически гӀалаши гIалгIай архитектурай кхыдола сийлингаши да уж. Шоай хана ер моттиг тохкаш, укхазарча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш ба: Г. А. Вертепов, Л. П. Семёнов, И. П. Щеблыкин, Н. Ф. Уствольская, В. П. Кобычев, Мужахой Макшарип, Чахкенаькъан Жабраил[5], Т. А. Агиров[2].

Магӏарча Бийрге цхьа вӏови цох хоттаенна массехк гӏалеи я, цхьана цар цхьа гӏап-гӏалаш хьаю. Царна гаьна доацаш гӏинбухерча оагӏорахьа цхьа маьлха каш а, иштта ерда а лоархӏаш кхы а цхьа маьлха каш а латт[5]. Мужахой Макшарипа тахка а тахка́ яздаьд из XIII–XIV бӏаьшерий ханара да аьнна[11].

Эгӏарча Бийрге ши гӏап-гӏалаш латт, цаӏ лакхагӏеи вож лохагӏеи а йолаш, амма вӏаший ювзаенна а йолаш. Хӏараяр цхьан хьокхахи 3 гӏалахи латт[12].

Бахархой

Охлой дукхал
1926[13]2010[14]
5↘0
1
2
3
4
5
6
1926
2010

Белгалдаккхар

Доашхамаш

  1. ↑ Кхаьлла цӀи тайп-тайпара язъеш хиларах лаьца хьажа: § ЦӀи.
  2. ↑ Листама́ юкъеяьккхай ГӀалгӀайчен товшхала тӀехьален урхален 2016 шера оагӀой бетта 23-ча ден № 17 йолча амарца[10].

Бовхамаш

  1. ↑ Всероссийские переписи населения 2002 и 2010 годов
  2. ↑ 1 2 3 4 Агиров, 2025, оа. 350.
  3. ↑ Проект «Открытый Кавказ», 2014, карта.
  4. ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3.06.2011).
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 Чахкиев, 2009, оа. 62.
  6. ↑ 1 2 Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 40.
  7. ↑ Топоним. слов. Сулейманова, 1978, оа. 67.
  8. ↑ 1 2 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ. «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа» (закон. акт). Docs.cntd.ru. Электронный фонд нормативно-технической и нормативно-правовой информации Консорциума «Кодекс» (2009). Хоам хьаийца таьрахь: 29.06.2026. Архиваци яьй 2.05.2025.
  9. ↑ Топоним. слов. Сулейманова, 1978, оа. 35.
  10. ↑ Перечень выявленных объектов культурного наследия Республики Ингушетия горной и предгорной зон. pravitelstvori.ru. Правительство Республики Ингушетия (25.11.2021). Хоам хьаийца таьрахь: 29.06.2026. Архиваци яьй 23.06.2025.
  11. ↑ Чахкиев, 2009, оа. 63.
  12. ↑ Чахкиев, 2009, оа. 67.
  13. ↑ http://vivaldi.dspl.ru/bx0001137/details.
  14. ↑ http://std.gmcrosstata.ru/webapi/opendatabase?id=VPN2002_2010L.

Литература

  • Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 3-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2025. — 448 с. : илл. + 1 отд. л. цв. карт. — 1500 экз. — ISBN 978-5-00270-205-3.
  • II часть : Горная Ингушетия (юго-западная часть), Горная Чечня (центральная и юго-восточная части) : топоним. слов. // Топонимия Чечено-Ингушетии : в IV частях (1976—1985 гг.) / Сост. А. С. Сулейманов, ред. А. Х. Шайхиев. — Гр. : Чечено-Ингушское книгоиздательство, 1978. — 289 с. — 5000 экз.
  • Дахкильгов Ш. Э-Х. Происхождение ингушских фамилий : полев. исслед / Ред. А. А. Зязиков. — Грозный : «Книга», 1991. — 108 с.
  • Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
  • Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Нальчик : ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года», 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.

ТӀатовжамаш

Хьаст — «https://inh.ruwiki.ru/w/index.php?title=Бийрге&oldid=126539776»