Эбане
| Юрт | |
| Эбане | |
|---|---|
| Эбан | |
| | |
| 42°49′02″ с. ш. 44°42′02″ в. д.GЯO | |
| Паччахьалкхе |
|
| Федерацен субъект | ГӀалгӀайче |
| Муниципальни шахьар | ЖӀайраха шахьар |
| Юрта хьисапе моттиг | Бейни |
| Тархьари географии | |
| Йиллай | 1615 |
| Сахьата оаса | UTC+3:00 |
| Бахархой | |
| Бахархой | ↘0[1] саг (2010) |
| Къамаш | гӀалгӀай |
| Ди лелабераш | бусалба |
| Паччахьалкхен мотт | гӀалгӀай, эрсий |
| Дагарга идентификатораш | |
| Пошта индекс | 386430 |
| Код ОКАТО | 26205805035 |
| Код ОКТМО | 26620450271 |
|
|
|
Эбане (эрс: Эбан, Обане) — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман кхаьлл я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл.
Административни лоархӀаш хилча Эбане ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Бейни» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я.
ЦӀи
ГӀалгӀай меттала укх кхаьллах «Эбане» оал[2][3]. Эрсий меттала — «Эбан»[4][2].
Статус
Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, Эбане статусах «село» я, «сельское поселение Бейни» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Эбане ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Бейни» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ[4].
Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «пхьа» е «кхала» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.
Географи
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам ЖӀайрах яхача юрта хьалмагӀа ваьлча, Обанхий Іарамхих дӀакхеттача, Ӏарамхи аьтта оагӀорахьа лакхача лоаман зӀогала тӀа ягӀа Эбана шира гӀалаш. Эбанена лакхе, дукъа кӀасар тӀa, Маьтлоама кӀалха улл цхьаькха цхьа лоаман зӀамига юрт — ДухьаргаштӀе[3]. Эбанех 5 км гаьна бо́да ГӀалгӀай никъ, гаьна доаццаш улл Бейни. Ӏарамхил дӀадехьаваьлча, МохтӀенгеи «Ӏарамхий» курортагеи бо́да никъ ба.
Сахьата оаса
Эбане, еррига ГӀалгӀай Республика мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[5].
Тархьар
ХIХ-ча бӀаьшера шовзткъалагӀча шерашка эрсий паччахьо Кавказ караерзаеча хана барона Розенеи инаралас Абхазовси йохаяьй уж. Укхазара ба Цисканаькъан[3].
Оаламо яхачох, дукха шераш хьалха, моцагӀа-моцагӀа цхьа моастагӀа тӀавенав, йоах, Эбане яккха. ГӀалашка мел баьха нах, тӀом беш, байна дӀабаьннаб. Алхха цхьа бер дисад дийна, ага чу улла бер. КӀаьнк хиннав из. Бирсбеннача моастагӀаша ийсазза гебагӀа Іеттаб цунна, тӀаккха, ший ага а тӀехьа, лосттаваь ахка вахийтав. Іарамхиво Ӏовихьав из, Тийрках дӀатехав. Балта йистте хьаЛьаракхессад Тийрко кӀаьнк чувоалла ага. ЧӀоагӀа цецваьннав цигга тӀакхаьча лоамаро-чарахь. Циск, аьнна, цӀи тиллай цо дийна висача кӀаьнках. Циск мо мара лергволаш хиннавац хьо, яхилга хиннад из. ТӀаккха, верза а ваь, воккха хилча, ше ваьча Эбане цӀавахийтав из[3].
Бахархой
| Шу | Масса ков | бахархой | къам |
|---|---|---|---|
| 1838[6] | 22 |
123 | белгалдаьккхадац |
| 1859[7] | 18 |
161 | белгалдаьккхадац |
| 1874[8] | 27 |
117 | гӀалгӀай |
| 1883[9] | 27 | 172 | гӀалгӀай |
| 1890[10] | 21 | 145 | гӀалгӀай |
| 1914[11] | 3 | 15 | гӀалгӀай |
| 1926[12] | 1 | 7 | гӀалгӀай |
Инфраструктура
ХӀанзарча заман инфраструктурах лоархӀача хӀамаех хӀама яц Эбане.
Белгалдаккхар
- ↑ Всероссийские переписи населения 2002 и 2010 годов
- ↑ 1 2 Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 41.
- ↑ 1 2 3 4 Хьоашаланаькъан, 1990, оа. 13.
- ↑ 1 2 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»
- ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3.06.2011).
- ↑ Сборник документов и материалов, 2020, оа. 466.
- ↑ Сборник документов и материалов, 2020, оа. 486.
- ↑ Список населённых мест, 1878, оа. 22.
- ↑ Список населённых мест, 1885, оа. 16.
- ↑ Сунженский отдел, 1890, оа. 44.
- ↑ Список населённых мест, 1915, оа. 336.
- ↑ Список населённых мест ИАО, 1926, оа. 10.
Литература
- Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям. — М.: Перо, 2021. — 416 с. — ISBN 978-5-00189-087-4.
- Ингушетия в политике Российской империи на Кавказе. XIX век. Сборник документов и материалов : [рус.] / Сост., вступ. ст., примеч., указат. и др. М. М. Картоев. — 2-е, исправленное и дополненное. Государственная архивная служба Республики Ингушетия. — Ростов-на-Дону : Южный издательский дом, 2020. — 760 с. — (История Ингушетии: открытый архив). — 1000 экз. — ISBN 978-5-98864-060-8.
- Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
- Хьоашаланаькъан Ӏаьла. Эбанеи ДухьаргаштӀеи (гӀал.) // СелаӀад : журнал. — 1990. — 5 оагӀой.
- Список горских аулов Кубанской и Терской областей // Сборник статистических сведений о Кавказе / Сост. и ред. Н. И. Воронов, Кавказский отдел Императорского русского географического общества. — Тифлисъ: Типография Главного Управления Наместника Кавказского; типогрфия Меликова и К., 1869. — Т. I. — С. 41—52 (418—429). — 884 с.
- Сулейманов А. С. II часть : Горная Ингушетия (юго-западная часть), Горная Чечня (центральная и юго-восточная части) : топоним. слов // Топонимия Чечено-Ингушетии : в IV частях (1976—1985 гг.) / Ред. А. Х. Шайхиев. — Гр. : Чечено-Ингушское книжное изд-во, 1978. — 289 с. — 5000 экз.
- Терская область. Список населенных мест по сведениям 1874 г. / Сост. гл. ред. Ком. Н. Зейдлицем.. — Тф.: Кав. стат. ком. при Гл. упр. наместника Кавказского, 1878. — 84 с. — (Списки населенных мест Кавказского края).
- Список населённых мест Терской области по сведениям к 1 января 1883 г. / сост. Терским обл. статистическим комитетом, под ред. секретаря Комитета Н. Благовещенского. — Владикавказ: Тип. Терского областного правления, 1885. — [2], IV, 58, VI с.; 27 с.
- Статистические таблицы населенных мест Терской области : [в 7 т.] / изд. Терск. стат. ком. под ред. Евг. Максимова. — Владикавказ: Тип. Терского областного правления, 1890. — Т. 1. — 85, [2] с.
- Список населённых мест Терской области : (по данным к 1-му июля 1914 года) / под ред. С. П. Гортинского. — Владикавказ : Электро-печатня Тип. Терск. Обл. Правл., 1915. — [2], 2, 15—459 с. — Прил. к «Терскому календарю» на 1915 г.
- Список населённых мест Ингушской автономной области (Составлен по материалам Всесоюзной переписи 1926 года) / Издание Ингушского Областного Статистическ. Отдела. — Владикавказ: Гостипография Ингушетии, 1926. — 14 с.