Бийсаре

Рувики материал
Юрт
Бийсаре
эрс: Бийсар, Бисар
Бийсаре улла моттиг
Бийсаре улла моттиг
42°45′59″ с. ш. 44°48′55″ в. д.GЯO
Паччахьалкхе  Россе Федераци
Федерацен субъект ГӀалгӀайче
Муниципальни шахьар ЖӀайраха шахьар
Юрта хьисапе моттиг Хьули
Йиллай XVI бӏаьшу
Лакхал 1900 м
Сахьата оаса UTC+3:00
Бахархой
Бахархой 0[1] саг (2010)
Къамаш гӀалгӀай
Ди лелабераш бусалба
Катойконим бийсархой
Паччахьалкхен мотт гӀалгӀай, эрсий
Дагарга идентификатораш
Пошта индекс 386430
Код ОКАТО 26205805054
Код ОКТМО 26620450366
Бийсаре (Россия)
Точка
Бийсаре
Red pog.svg
Москва
Бийсаре (Ингушетия)
Точка
Точка
Бийсаре
Бийсаре (ЖӀайраха шахьар)
Blue pog.svg
0
Точка
Бийсаре

Бийсаре[К. 1] (эрс: Бийсар, Бисар[⇨]) — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман кхаьлл я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. Административни лоархӀаш хилча Бийсаре «юрт» яха статус йолаш, цунна гонахьара дуккха кхыйола пхьанаш мо хьакъоастаяь «Юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я законагӀа[⇨]. Бийсарен лаьтта юкъерча бӀаьшерий ханара гӀалгӀай архитектурах йола гӀишлонаш йолаш да, товшхала а тархьара а лоадам болаш да, паччахьалкхено лорадеш а да. Бийсаре хӀанз бахаш нах бац.

Географи

ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Бийсаре, ӏама-Чӏож йолалуча. ЖӀайраха шахьара административни юкъ ЖӀайрах я. Бийсаре цу ЖӀайрахагара зӀилбухен-малхбоалехьа 12 километр гаьна я, новкъа гӀолла доацаш, нийсса Ӏодусташ хилча. МекъалтӀегара 4,5 км новкъа гӀолла (Ӏарамхин йисте да́) лакхахьа хьалвахача улл Бийсаре. Кхаьлл шин даькъа екъалуш я: ЭгӀара Бийсареи, МагӀара Бийсареи.

Форда тӏехел лакхал — 1900 метр я[2].

Сахьата оаса

Бийсаре, еррига ГӀалгӀай Республика мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне я. Лелаш йолча ханацеи UTC ханацеи йола башхало +3:00 я[3].

ЦӀи

Ӏилман а Ӏилман-гӀоръяьннача а литературеи, каьхаташ тӀеи, прессеи социальни мазашкеи укх кхаьллан цӀи тайп-тайпара язъяь нийслу: «Бийсар»[4][5], «Бийсаре»[6], «Биср»[7][6][8], «Бисар»[7][6], «Бисир»[6], «Бисархи»[9].

Этимологи

Бийсар яхача ойконима этимологи тешшаме мишта я таханарча дийнахьа ховш дац. Амма цох лаьца А. С. Сулеймановс хьааьнна цхьа хетар долаш да. Цунга хаьттача кхаьлла цӀи шин лардах хьахиннай: «бийсеи» «ареи», хӀаьта цхьана цу цӀера маӀан да «наькъахой бийса яккха сувца моттиг»[4].

Статус

Россе Федераце а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, Бийсаре статусах «село» я, «сельское поселение Гули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Бийсаре ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ[5].

Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «кхала»/«кхаьлл» е «пхьа» аьлча нийсагӀа долга лоархӀ, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.

Къаьстта лорадеча лаьттех долча законашка диллача Бийсар пхьа уллача моттигах лоархӀ паччахьалкхен Ӏалама заповедник «Аьрзи» а ЖӀайраха-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектурани Ӏаламеи музей-заповедник а.

ГӀалгӀай Мехка товшхала тӀехьален лоамен а лоамен хьалхен а зоний хьагучаяьхача объектий къаьстта йолча листама́ юкъейодаш я архитектуран комплекс «Бийсар» («Биср»)[К. 2].

Тархьар

Бийсаре маца йиллай ховш дац. Тархьаре цига баьхаб «Бисархой» аьнна цӀи а йоаккхаш, къаьнарча гӀалгӀай ТӀумхой тайпах а долча массехк ваьрах бола нах[9].

Кхаьлла доазон тӀа дисад кхерий гӀалий гӀишлой херцараш, гӀалгӀай классически гӀалаши гIалгIай архитектурай кхыдола сийлингаши да уж. Къаьстта, укхаза латташ да цхьан вӀовнах а бархI гӀалах а дисараш. ХьалхагӀа, гӀапаца вӀашагӀа а теха, тӀехьарча юкъерча бӀаьшерий цхьа чӀоагӀа гӀалий комплекс хиннай царех. Бийсарен юкъе, лоаман босе тӀа, латташ да тӀехьарча юкъерча бӀаьшерашкара ах-хаьрца дола 3 маьлха каш. Уж дерригаш планах нийса биъ са бола, ши гӀат йолаш, шиннахьа чубода лагӀаш дола (сланцеви) тхов болаш да. XVI—XVII бӀаьшерашкара да уж, бакъда царна археологе оахамаш даьдац[7].

Иштта кхаьлла доазона тӀа къаьнача культови объектий хьокхаш да: Бийсарера ерда а Бийсарера бӀоагӀа хьисапе ерда а[11].

Кхаьлла юхе лаьрххӀа йола моттигаш хиннай[11]:

Бийсарера даша мӀа доаха моттиг
  • укхаза гӀалгӀаша XIX бӀаьшерага кхаччалца даша мӀа даьхад. Уж керттерча даькъе пхорч деш леладаьд. МӀа тоадар, чакхдаккхар Бийсарен цхьан вӀовна чу дӀахьош хиннад. ТӀаккха цу тайпара хьадаьккхача даша цхьа дакъа дохкаш е кхыйолча хӀамашца хувцаш хиннад.
Бийсарера топпар боаха моттиг
  • кхаьлла малхбоалехьа 1,5 км гаьна, лоаман босе тӀа, меттигарча бахархоша XIX-гӀча бӀаьшера юкъага кхаччалца лакхарча дикала тайп-тайпарча бесара топпар боаккхаш хиннаб. Из лелабаьб топпара пхьегӀаш (керамика) хьаеш а, иштта къаьстта гӀишлош йоттача гӀулакхе а.

Белгалдаккхар

Доашхамаш

  1. ↑ Кхаьлла цӀи тайп-тайпара язъеш хиларах лаьца хьажа: § ЦӀи.
  2. ↑ Листама́ юкъеяьккхай ГӀалгӀайчен товшхала тӀехьален урхален 2016 шера оагӀой бетта 23-ча ден № 17 йолча амарца[10].

Бовхамаш

  1. ↑ Всероссийские переписи населения 2002 и 2010 годов
  2. ↑ Проект «Открытый Кавказ», 2014, карта.
  3. ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3.06.2011).
  4. ↑ 1 2 Топоним. слов. Сулейманова, 1978, оа. 35.
  5. ↑ 1 2 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ. «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа» (закон. акт). Docs.cntd.ru. Электронный фонд нормативно-технической и нормативно-правовой информации Консорциума «Кодекс» (2009). Хоам хьаийца таьрахь: 29.06.2026. Архиваци яьй 2.05.2025.
  6. ↑ 1 2 3 4 Агиров, 2025, оа. 129.
  7. ↑ 1 2 3 Чахкиев, 2003, оа. 95.
  8. ↑ Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 40.
  9. ↑ 1 2 Дахкильгов, 1991, оа. 19.
  10. ↑ Перечень выявленных объектов культурного наследия Республики Ингушетия горной и предгорной зон. pravitelstvori.ru. Правительство Республики Ингушетия (25.11.2021). Хоам хьаийца таьрахь: 29.06.2026. Архиваци яьй 23.06.2025.
  11. ↑ 1 2 Чахкиев, 2003, оа. 96.

Литература

  • Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 3-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2025. — 448 с. : илл. + 1 отд. л. цв. карт. — 1500 экз. — ISBN 978-5-00270-205-3.
  • II часть : Горная Ингушетия (юго-западная часть), Горная Чечня (центральная и юго-восточная части) : топоним. слов. // Топонимия Чечено-Ингушетии : в IV частях (1976—1985 гг.) / Сост. А. С. Сулейманов, ред. А. Х. Шайхиев. — Гр. : Чечено-Ингушское книгоиздательство, 1978. — 289 с. — 5000 экз.
  • Дахкильгов Ш. Э-Х. Происхождение ингушских фамилий : полев. исслед / Ред. А. А. Зязиков. — Грозный : «Книга», 1991. — 108 с.
  • Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
  • Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Назрань, Минеральный Воды: «Кавказская здравница», 2003. — Т. I. — 156 с. — 2000 экз.
  • Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Нальчик : ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года», 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.

ТӀатовжамаш

Хьаст — «https://inh.ruwiki.ru/w/index.php?title=Бийсаре&oldid=126539632»