ЦӀувтӀе
| тархьара пхьа / кхаьлл | |
| ЦӀувтӀе | |
|---|---|
| | |
| Регион | Даькъасте |
| Мур | X—XVII бӀаьшераш |
| Мохк |
|
| Бахархой | хӀанз саг вахац |
| Паччахьалкхенаш | |
ЦӀувтӀе (эрс: Цовте) — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман пхьа я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. X—XVII бӀаьшерий хан тархьара архитектурах лоархӀа гӀишлош я укхаза: гӀалаш, вӀовнаш, маьлхара кашамаш.
Административни лоархӀаш хилча ЦӀувтӀе улла лаьтта «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъедодаш да, амма ше ЦӀувтӀе «юрт» яха статус йолаш хьакъоастаяьяц законагӀа.
Географи
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл ЦӀувтӀе, Эса чукхийттаченгара малхбузехьа. Такан-Дукъ яхача орца тӀа улл из[1]. Юрта хьисапеча моттига юкъ Хьули малхбузехьа 9 совгӀа километр гаьна улл, новкъа гӀолла доацаш, нийсса Ӏодусташ хилча. Шахьара юкъ ЖӀайрах — 18 совгӀа километр гаьна улл иштта малхбузехьа[2].
Форда тӀехенал лакхал — 1530 метр[2].
Сахьата оаса
ЦӀувтӀе, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[3].
ЦӀи
ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «ЦӀувтӀе» оал. Эрсий меттала «Цовте» язду[1].
Статус
Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, гӀалгӀай лоам ЖӀайраха шахьаре яда дукхагӀа йола шира пхьанаш «село» аьнна статус а енна, 5 муниципальни кхоллама́ юкъейолхаш я. Амма ер ЦӀувтӀе яхар, вожаш мо, 2009 шерарча саькура бетта 23-ча ден 5-РЗ номер йолча ГӀалгӀай Республика Закона тӀа къаьстта белгалъяьккхаяц «юрт» яха статус йолаш[4][К. 1].
Къаьстта лорадеш долча лаьттий хьакъехьа долча законашка диллача ЦӀувтӀе ула моттиг «Ингушский» яхача заказниках, «Аьрзи» яхача паччахьалкхен Ӏалама заповедниках а, ЖӀайраха-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектурани Ӏаламеи музей-заповедниках а лоархӀаш я.
Архитектуран комплекс «ЦӀувтӀе » юкъеяхьай ГӀалгӀай Мехка лоаман а лоаман хьалхен а доакъошкарча хьагучаяхача товшхала тӀехьален объектий лаьрххӀа болча листама́, къаьстта белгаляьккхай (эрсий метталла):[К. 2]
- «Архитектурный комплекс «ЦIувте»
- «Боевая башня архитектурного комплекса «ЦIувте»;
- «Жилая башня № 1 архитектурного комплекса «ЦӀувте»;
- «Жилая башня № 2 архитектурного комплекса «ЦӀувте»;
- «Жилая башня № 3 архитектурного комплекса «ЦӀувте»;
- «Жилая башня № 4 архитектурного комплекса «ЦӀувте»;
- «Жилая башня № 5 архитектурного комплекса «ЦӀувте»;
- «Жилая башня № 6 архитектурного комплекса «ЦӀувте»;
- «Жилая башня № 7 архитектурного комплекса «ЦӀувте»;
- «Жилая башня № 8 архитектурного комплекса «ЦӀувте»;
- «Жилая башня № 9 архитектурного комплекса «ЦӀувте»;
- «Жилая башня № 10 архитектурного комплекса «ЦӀувте»;
- «Жилая башня № 11 архитектурного комплекса «ЦӀувте»;
- «Жилая башня № 12 архитектурного комплекса «ЦӀувте»;
- «Склеп № 1 архитектурного комплекса «ЦӀувте»;
- «Склеп № 2 архитектурного комплекса «ЦӀувте»;
- «Склеп № 3 архитектурного комплекса «ЦӀувте»;
- «Храм архитектурного комплекса «ЦӀувте».
Белгалдаккхар
Доашхамаш
- ↑ Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «пхьа» е «кхала» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.
- ↑ Листама юкъеяьккхай ГӀалгӀайчен товшхала тӀехьален урхален № 17 йолча амарца 2016 шера оагӀой бетта 23-ча дийнахьа, 2392–2409 номерашта кӀала[5].
Бовхамаш
- ↑ 1 2 Агиров, 2025, оа. 299.
- ↑ 1 2 Проект «Открытый Кавказ». Карта Горной Ингушетии. openkavkaz.com (2014). Хоам хьаийца таьрахь: 28.07.2026.
- ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3.06.2011).
- ↑ Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ. «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа» (неопр.) (закон. акт). Docs.cntd.ru. Электронный фонд нормативно-технической и нормативно-правовой информации Консорциума «Кодекс» (2009). Хоам хьаийца таьрахь: 29.06.2026. Архиваци яьй 2.05.2025.
- ↑ Перечень выявленных объектов культурного наследия Республики Ингушетия горной и предгорной зон (неопр.). pravitelstvori.ru. Правительство Республики Ингушетия (25.11.2021). Хоам хьаийца таьрахь: 29.07.2026. Архиваци яьй 23.06.2025.
Литература
- Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 3-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2025. — 448 с. : илл. + 1 отд. л. цв. карт. — 1500 экз. — ISBN 978-5-00270-205-3.
- II часть : Горная Ингушетия (юго-западная часть), Горная Чечня (центральная и юго-восточная части) : топоним. слов. // Топонимия Чечено-Ингушетии : в IV частях (1976—1985 гг.) / Сост. А. С. Сулейманов, ред. А. Х. Шайхиев. — Гр. : ЧИ кн-во, 1978. — 289 с. — 5000 экз.
- Дахкильгов Ш. Э-Х. Происхождение ингушских фамилий : полев. исслед / Ред. А. А. Зязиков. — Грозный : «Книга», 1991. — 108 с.
- Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
- Ингушетия в политике Российской империи на Кавказе. XIX век. Сборник документов и материалов : [рус.] / Сост., вступ. ст., примеч., указат. и др. М. М. Картоев. — 2-е, исправленное и дополненное. Государственная архивная служба Республики Ингушетия. — Ростов-на-Дону : Южный издательский дом, 2020. — 760 с. — (История Ингушетии: открытый архив). — 1000 экз. — ISBN 978-5-98864-060-8.
- ГӀалгӀай фольклор / Оттадаьр: А. У. Мальсагов. Ред. колл.: И. А. Дахкильгов, А. А. Зязиков, А. У. Мальсагов, Хь. С. Осмиев, Ю. Т. Чахкиев. Бехктокхаме ред.: А. У. Мальсагов, Хь. С. Осмиев. Нохч-ГӀалгӀай истореи, меттеи, литератураи Ӏилма-тохкама институт. — Гр. : Нохч-ГӀалгӀа́й книжни издательство, 1967. — Т. II. — 364 с. — 1000 экз.
