ЦӀувтӀе

Рувики материал
тархьара пхьа / кхаьлл
ЦӀувтӀе
Цовте.jpg
Регион Даькъасте
Мур X—XVII бӀаьшераш
Мохк  ГӀалгӀайче, ЖӀайраха шахьар
Бахархой хӀанз саг вахац
Паччахьалкхенаш

ЦӀувтӀе (эрс: Цовте[⇨]) — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман пхьа я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. X—XVII бӀаьшерий хан тархьара архитектурах лоархӀа гӀишлош я укхаза: гӀалаш, вӀовнаш, маьлхара кашамаш[⇨].

Административни лоархӀаш хилча ЦӀувтӀе улла лаьтта «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъедодаш да, амма ше ЦӀувтӀе «юрт» яха статус йолаш хьакъоастаяьяц законагӀа[⇨].

Географи

ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл ЦӀувтӀе, Эса чукхийттаченгара малхбузехьа. Такан-Дукъ яхача орца тӀа улл из[1]. Юрта хьисапеча моттига юкъ Хьули малхбузехьа 9 совгӀа километр гаьна улл, новкъа гӀолла доацаш, нийсса Ӏодусташ хилча. Шахьара юкъ ЖӀайрах — 18 совгӀа километр гаьна улл иштта малхбузехьа[2].

Форда тӀехенал лакхал — 1530 метр[2].

Сахьата оаса

ЦӀувтӀе, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[3].

ЦӀи

ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «ЦӀувтӀе» оал. Эрсий меттала «Цовте» язду[1].

Статус

Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, гӀалгӀай лоам ЖӀайраха шахьаре яда дукхагӀа йола шира пхьанаш «село» аьнна статус а енна, 5 муниципальни кхоллама́ юкъейолхаш я. Амма ер ЦӀувтӀе яхар, вожаш мо, 2009 шерарча саькура бетта 23-ча ден 5-РЗ номер йолча ГӀалгӀай Республика Закона тӀа къаьстта белгалъяьккхаяц «юрт» яха статус йолаш[4][К. 1].

Къаьстта лорадеш долча лаьттий хьакъехьа долча законашка диллача ЦӀувтӀе ула моттиг «Ингушский» яхача заказниках, «Аьрзи» яхача паччахьалкхен Ӏалама заповедниках а, ЖӀайраха-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектурани Ӏаламеи музей-заповедниках а лоархӀаш я.

Архитектуран комплекс «ЦӀувтӀе » юкъеяхьай ГӀалгӀай Мехка лоаман а лоаман хьалхен а доакъошкарча хьагучаяхача товшхала тӀехьален объектий лаьрххӀа болча листама́, къаьстта белгаляьккхай (эрсий метталла):[К. 2]

«Архитектурный комплекс «ЦIувте»
  • «Боевая башня архитектурного комплекса «ЦIувте»;
  • «Жилая башня № 1 архитектурного комплекса «ЦӀувте»;
  • «Жилая башня № 2 архитектурного комплекса «ЦӀувте»;
  • «Жилая башня № 3 архитектурного комплекса «ЦӀувте»;
  • «Жилая башня № 4 архитектурного комплекса «ЦӀувте»;
  • «Жилая башня № 5 архитектурного комплекса «ЦӀувте»;
  • «Жилая башня № 6 архитектурного комплекса «ЦӀувте»;
  • «Жилая башня № 7 архитектурного комплекса «ЦӀувте»;
  • «Жилая башня № 8 архитектурного комплекса «ЦӀувте»;
  • «Жилая башня № 9 архитектурного комплекса «ЦӀувте»;
  • «Жилая башня № 10 архитектурного комплекса «ЦӀувте»;
  • «Жилая башня № 11 архитектурного комплекса «ЦӀувте»;
  • «Жилая башня № 12 архитектурного комплекса «ЦӀувте»;
  • «Склеп № 1 архитектурного комплекса «ЦӀувте»;
  • «Склеп № 2 архитектурного комплекса «ЦӀувте»;
  • «Склеп № 3 архитектурного комплекса «ЦӀувте»;
  • «Храм архитектурного комплекса «ЦӀувте».

Белгалдаккхар

Доашхамаш

  1. Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «пхьа» е «кхала» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.
  2. Листама юкъеяьккхай ГӀалгӀайчен товшхала тӀехьален урхален № 17 йолча амарца 2016 шера оагӀой бетта 23-ча дийнахьа, 2392–2409 номерашта кӀала[5].

Бовхамаш

  1. 1 2 Агиров, 2025, оа. 299.
  2. 1 2 Проект «Открытый Кавказ». Карта Горной Ингушетии. openkavkaz.com (2014). Хоам хьаийца таьрахь: 28.07.2026.
  3. Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3.06.2011).
  4. Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ. «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа» (неопр.) (закон. акт). Docs.cntd.ru. Электронный фонд нормативно-технической и нормативно-правовой информации Консорциума «Кодекс» (2009). Хоам хьаийца таьрахь: 29.06.2026. Архиваци яьй 2.05.2025.
  5. Перечень выявленных объектов культурного наследия Республики Ингушетия горной и предгорной зон (неопр.). pravitelstvori.ru. Правительство Республики Ингушетия (25.11.2021). Хоам хьаийца таьрахь: 29.07.2026. Архиваци яьй 23.06.2025.

Литература

  • Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 3-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2025. — 448 с. : илл. + 1 отд. л. цв. карт. — 1500 экз. — ISBN 978-5-00270-205-3.
  • II часть : Горная Ингушетия (юго-западная часть), Горная Чечня (центральная и юго-восточная части) : топоним. слов. // Топонимия Чечено-Ингушетии : в IV частях (1976—1985 гг.) / Сост. А. С. Сулейманов, ред. А. Х. Шайхиев. — Гр. : ЧИ кн-во, 1978. — 289 с. — 5000 экз.
  • Дахкильгов Ш. Э-Х. Происхождение ингушских фамилий : полев. исслед / Ред. А. А. Зязиков. — Грозный : «Книга», 1991. — 108 с.
  • Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
  • Ингушетия в политике Российской империи на Кавказе. XIX век. Сборник документов и материалов : [рус.] / Сост., вступ. ст., примеч., указат. и др. М. М. Картоев. — 2-е, исправленное и дополненное. Государственная архивная служба Республики Ингушетия. — Ростов-на-Дону : Южный издательский дом, 2020. — 760 с. — (История Ингушетии: открытый архив). — 1000 экз. — ISBN 978-5-98864-060-8.
  • ГӀалгӀай фольклор / Оттадаьр: А. У. Мальсагов. Ред. колл.: И. А. Дахкильгов, А. А. Зязиков, А. У. Мальсагов, Хь. С. Осмиев, Ю. Т. Чахкиев. Бехктокхаме ред.: А. У. Мальсагов, Хь. С. Осмиев. Нохч-ГӀалгӀай истореи, меттеи, литератураи Ӏилма-тохкама институт. — Гр. : Нохч-ГӀалгӀа́й книжни издательство, 1967. — Т. II. — 364 с. — 1000 экз.