Эрш (кхала)
| Юрт | |
| Эрш | |
|---|---|
| 42°54′28″ с. ш. 44°57′42″ в. д.GЯO | |
| Паччахьалкхе |
 Россе Федераци |
| Федерацен субъект | ГӀалгӀайче |
| Муниципальни шахьар | ЖӀайраха шахьар |
| Юрта хьисапе моттиг | Хьули |
| Сахьата оаса | UTC+3:00 |
| Бахархой | |
| Бахархой | ↘0[1] саг (2010) |
| Къамаш | гӀалгӀай |
| Ди лелабераш | бусалба |
| Паччахьалкхен мотт | гӀалгӀай, эрсий |
| Дагарга идентификатораш | |
| Пошта индекс | 386430 |
| Код ОКАТО | 26205805031 |
| Код ОКТМО | 26620450251 |
|
|
|
Эрше, е Эрш (эрс: Эрш) — гӀалгӀай шира кхаьлл я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. Административни лоархӀаш хилча Эрш ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я. Эрша доазув тархьара-товшхала лоадам а болаш, паччахьалкхено лорадеш а да. Массахана бахаш нах а болаш яц.
Географи
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Эрше, Эса чӀоже. Шахьара гӀай цунца до́даш а долаш, машенновкъа гӀолла улл из. Юрта хьисапеча моттига юкъ Хьули зӀилбухен-малхбоалехьа 28 совгӀа километр гаьна улл из, новкъа гӀолла доацаш, нийсса Ӏодусташ хилча. Шахьара юкъ ЖӀайрах — 25 совгӀа километр гаьна улл зӀилбухен-малхбоалехьа, иштта новкъа гӀолла доацаш, нийсса Ӏодусташ хилча[2].
Сахьата оаса
Эрш, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[3].
ЦӀи
ГӀалгӀай меттала укх кхаьллах «Эрш»[4] е «Эрше» оал[5]. Эрсий меттала «Эрш» оал[6][5], хьалхагӀа тайп-тайпара цӀераш йоахаш а нийслуш хиннад: «Ерш», «Ерши», «Эрши».
Статус
Россе Федераце а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, Эрш статусах «село» я, «сельское поселение Гули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Эрш ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ[6][К. 1].
Къаьстта лорадеш долча лаьттий хьакъехьа долча законашка диллача Эрше ула моттиг «Ингушский» яхача заказниках, «Аьрзи» яхача паччахьалкхен Ӏалама заповедниках а, ЖӀайраха-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектурани Ӏаламеи музей-заповедниках а лоархӀаш я.
Тархьар
Эрш маца йиллай цӏенна ховш дац. Из каст-каста хьоахаю XIX бӏаьшера тӏема а статистически каьхаташ тӏа, масала, Н. К. Зейдлицс яздаьча каьхата тӏа 1873 шера тов бетта 5-ча дийнахьа[7].
ГӀалгӀай ширача наьртий эпосе хьоахаю Эрш, масала «Сеска Солсеи Вампали» яхача оалама чу[4]. Литературе цхьацца йолча моттигашка хьоахаду Эрше кхерий гӀишлонех диссар да аьнна[8], амма таханарча дийнахьа ма дарра царех лаьца, цар сурт оттадаь Ӏилман белхаш дац.
Бахархой
| 1926[9] | 2010[1] |
|---|---|
| 25 | ↘0 |
Инфраструктура
ХӀанзарча заман инфраструктурах лоархӀача хӀамаех хӀама яц Эрше[10].
Белгалдаккхар
Доашхамаш
- ↑ Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «пхьа» е «кхала» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.
Бовхамаш
- ↑ 1 2 Всероссийские переписи населения 2002 и 2010 годов
- ↑ Проект «Открытый Кавказ». Карта Горной Ингушетии. openkavkaz.com (2014). Хоам хьаийца таьрахь: 28.07.2026.
- ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3.06.2011).
- ↑ 1 2 ГӀалгӀай фольклор, 1967, оа. 160.
- ↑ 1 2 Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 39.
- ↑ 1 2 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ. «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа» (неопр.) (закон. акт). Docs.cntd.ru. Электронный фонд нормативно-технической и нормативно-правовой информации Консорциума «Кодекс» (2009). Хоам хьаийца таьрахь: 29.06.2026. Архиваци яьй 2.05.2025.
- ↑ Сборник документов и материалов, 2020, оа. 500—501.
- ↑ Антология ингушского фольклора / Сост. И. А. Дахкильгов; Ингушский НИИ им. Чаха Ахриева. — Нальчик, 2006. — Т. 4. — С. 75—76.
- ↑ Список населенных мест Ингушской автономной области составленный по материалам всесоюзной переписи 1926 г.
- ↑ Карта села Эрш сельского поселения Гули Ингушетии с улицами и номерами домов — MapData.ru. Хоам хьаийца таьрахь: 16.02.2022. Архиваци яьй 16.02.2022.
Литература
- Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 3-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2025. — 448 с. : илл. + 1 отд. л. цв. карт. — 1500 экз. — ISBN 978-5-00270-205-3.
- II часть : Горная Ингушетия (юго-западная часть), Горная Чечня (центральная и юго-восточная части) : топоним. слов. // Топонимия Чечено-Ингушетии : в IV частях (1976—1985 гг.) / Сост. А. С. Сулейманов, ред. А. Х. Шайхиев. — Гр. : ЧИ кн-во, 1978. — 289 с. — 5000 экз.
- Дахкильгов Ш. Э-Х. Происхождение ингушских фамилий : полев. исслед / Ред. А. А. Зязиков. — Грозный : «Книга», 1991. — 108 с.
- Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
- Ингушетия в политике Российской империи на Кавказе. XIX век. Сборник документов и материалов : [рус.] / Сост., вступ. ст., примеч., указат. и др. М. М. Картоев. — 2-е, исправленное и дополненное. Государственная архивная служба Республики Ингушетия. — Ростов-на-Дону : Южный издательский дом, 2020. — 760 с. — (История Ингушетии: открытый архив). — 1000 экз. — ISBN 978-5-98864-060-8.
- ГӀалгӀай фольклор / Оттадаьр: А. У. Мальсагов. Ред. колл.: И. А. Дахкильгов, А. А. Зязиков, А. У. Мальсагов, Хь. С. Осмиев, Ю. Т. Чахкиев. Бехктокхаме ред.: А. У. Мальсагов, Хь. С. Осмиев. Нохч-ГӀалгӀай истореи, меттеи, литератураи Ӏилма-тохкама институт. — Гр. : Нохч-ГӀалгӀа́й книжни издательство, 1967. — Т. II. — 364 с. — 1000 экз.
