ИжартӀе

Рувики материал
тархьара пхьа / кхаьлл
ИжартӀе
Башня Ижар 2.jpg
Регион Даькъасте
Мур X—XVII бӀаьшераш
Мохк  ГӀалгӀайче, ЖӀайраха шахьар
Бахархой хӀанз саг вахац

ИжартӀе (эрс: башня Ижара[⇨]) — гӀалгӀай шира пхьа (кхаьлл). ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. Административни лоархӀаш хилча ИжартӀе статусах белгалъяьккха а йоацаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я[⇨]. ИжартӀен доазув шийна тӀа юкъерча бӀаьшерий мура гӀалгӀай архитектуран гӀишлонаш а йолаш, тархьара-товшхала лоадам а болаш, паччахьалкхено лорадеш а да. Овсажанаькъани антошканаькъани ноагойнаькъани ваьрий пхьа я ИжартӀе. Массахана бахаш нах а болаш яц.

ЦӀи

ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «ИжартӀе» оал[1], иштта «Ижар-гӀала»[2]. Эрсий меттала башх-башха яздаь нийслу: «Ижарт»[1], «Ижарте»[3], «Эжар»[4], «Жилая башня Ижара»[2]. Ижар яхача сага цӀерах хьахинна хила езаш пхье цӀи.

Статус

Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, гӀалгӀай лоам ЖӀайраха шахьаре яда дукхагӀа йола шира пхьанаш «село» аьнна статус а енна, 5 муниципальни кхоллама́ юкъейолхаш я. Амма ер ИжартӀе яхар, вожаш мо, 2009 шерарча саькура бетта 23-ча ден 5-РЗ номер йолча ГӀалгӀай Республика Закона тӀа къаьстта белгалъяьккхаяц «юрт» яха статус йолаш[5][К. 1].

Къаьстта лорадеш долча лаьттий хьакъехьа долча законашка диллача Кий ула моттиг «Ингушский» яхача заказниках, «Аьрзи» яхача паччахьалкхен Ӏалама заповедниках а, ЖӀайраха-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектурани Ӏаламеи музей-заповедниках а лоархӀаш я.

Географи

ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам Чулхой чӀоже улл ИжартӀе. Эса чӀоже гӀолла хьалводаш хилча аьттехьа, малхбузехьарча оагӀорахьа хул из. Лаьжгена лакхе гергача гувна тӀ, Загалдукъ яхача лоама тӀа, улл ИжартӀе. Салгегахьара 1100 м гаьна зӀилбухен-малхбоалехьа улл из. Го баьккха мел яда юрташ бӀаргагу ИжартӀера. Гаьна йоаццаш хьу я. Хьуна йисте гӀолла хьалвахача, Гаркх яхача юрта кхоач[6]. Цунна юхе яда кхыйола пхьанаш я: Мекалте, Гув.

Сахьата оаса

ИжартӀе, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[7].

Тархьар

ИжартӀе маца йиллай а йоазонца духхьашха маца хьоахаяьй а хӀанзехьа белггала ховш дац. Тархьаре укхаза баьхараш овсажанаькъани, антошканаькъани, ноагойнаькъани[4].

ГӀалгӀай архитектурах лоархӀаш 1 гӀала я укхаза. Ер гӀала лоашхой Ӏан даьгӀенашта юхе егӀай. Хьадувцачох, ер гӀала еттар чӀоагӀа таро йолаш саг хиннав: цхьоалагӀча гӀата тӀа жа хиннад цун, шоллагӀча тӀа ше ваьхав из. ДаьгӀенаш тайпан юкъара хиннаяле а, цунга ца хоатташ саго жа-доахан дахийташ хиннадац цига[2].

Бахархой

  1. Н/Д[8]

Белгалдаккхар

Доашхамаш

  1. ↑ Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «пхьа» е «кхала» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.

Бовхамаш

  1. ↑ 1 2 Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 41.
  2. ↑ 1 2 3 Чахкиев, 2003, оа. 34.
  3. ↑ Агиров, 2021, оа. 156.
  4. ↑ 1 2 Агиров, 2021.
  5. ↑ Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ. «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа» (неопр.) (закон. акт). Docs.cntd.ru. Электронный фонд нормативно-технической и нормативно-правовой информации Консорциума «Кодекс» (2009). Хоам хьаийца таьрахь: 5.08.2026. Архиваци яьй 2.05.2025.
  6. ↑ Леймиев Лаьча. ИжартӀеи Гаркхи (гӀал.) // СелаӀад. — 1994. — № 1.
  7. ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3.06.2011).
  8. ↑ Гарак > Данные не обнаружены. Возможно, страница переименовывалась. Проверьте справочник

Литература

  • Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 2-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2021. — 416 с. — ISBN 978-5-00189-455-1.
  • Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
  • Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Минеральные воды : ФГУП «Издательство «Кавказская здравница», 2003. — Т. I. — 144 с. — 2000 экз.
  • Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Нальчик : ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года», 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.
  • Ингушетия в политике Российской империи на Кавказе. XIX век. Сборник документов и материалов : [рус.] / Сост., вступ. ст., примеч., указат. и др. М. М. Картоев. — 2-е, исправленное и дополненное. Государственная архивная служба Республики Ингушетия. — Ростов-на-Дону : Южный издательский дом, 2020. — 760 с. — (История Ингушетии: открытый архив). — 1000 экз. — ISBN 978-5-98864-060-8.
Хьаст — «https://inh.ruwiki.ru/w/index.php?title=ИжартӀе&oldid=126541474»