ӀовнгхитӀе

Рувики материал
тархьара пхьа / кхаьлл
ӀовнгхитӀе
Регион Юкъера Кавказ (Даькъасте)
Мур X—XVII бӀаьшераш
Мохк  ГӀалгӀайче, ЖӀайраха шахьар
Бахархой Оздой, хӀанз саг вахац
Паччахьалкхенаш
Россе Федераци Coat of Arms of the Russian Federation.svg

ӀовнгхитӀе (эрс: Анкоте[⇨]) — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман пхьа я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. X—XVII бӀаьшерий хан тархьара архитектурах лоархӀа гӀишлош я укхаза: цхьа гӀалеи, цхьа вӀови[⇨].

Административни лоархӀаш хилча ӀовнгхитӀе улла лаьтта «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъедодаш да, амма ше ӀовнгхитӀе «юрт» яха статус йолаш хьакъоастаяьяц законагӀа[⇨].

ЦӀи

ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «ӀовнгхитӀе» оал. Эрсий меттала укх пхье цӀи тайп-тайпара язъю «Ангеты», «Ангета»[1][2], «Анкоте»[3][2], «Анкоты»[2].

Статус

Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, гӀалгӀай лоам ЖӀайраха шахьаре яда дукхагӀа йола шира пхьанаш «село» аьнна статус а енна, 5 муниципальни кхоллама́ юкъейолхаш я. Амма ер ӀовнгхитӀе яхар, вожаш мо, 2009 шерарча саькура бетта 23-ча ден 5-РЗ номер йолча ГӀалгӀай Республика Закона тӀа къаьстта белгалъяьккхаяц «юрт» яха статус йолаш[4].

«Юрт» яха статус йолаш еце а, моттигерча шедоалдарах лаьца долча закона тӀа хьоахаяь еце а, из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «кхала» е «пхьа» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.

Географи

ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл ӀовнгхитӀе. Цхьоре лоама кӀал улл из. Форда тӀехенал лакхал 1800 метр я. НийкоатӀегара 3,2 км малхбоалехьа улл ӀовнгхитӀе. ЖӀайрахара 30 км гаьна малхбоалехьа йоалл ӀовнгхитӀе, новкъа гӀолла доацаш нийсса Ӏдусташ хилча. Цунна юхе яда кхыйола пхьанаш я: МусийкъонгийкоатӀе, Меларе, Дакхал.

Сахьата оаса

ӀовнгхитӀе, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[5].

Тархьар

ӀовнгхитӀе йоазонца духхьашха маца хьоахаяьй хӀанзехьа белггала ховш дац. Шоай хана ер моттиг тохкаш, укхазарча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш ба: А. С. Сулейманов, Д. Ю. Чахкиев[1], Т. Агиров[2].

ГӀалгӀай архитектурах лоархӀаш укхаза йиссараш чӀоагӀа йохаяьча хьале 4 гӀала я. Хьалха уж ерригаш юкъелоацаш цунна гоннахьа гӀап лаьттай, шера наӀараш йолаш. Тархьаре укхаза баьхараш Оздой ба[6].

2021 шера саькура бетта 2-ча дийнахьа «Е.И. Крупнова цӀерагӀа йолча археологе юкъарчен» болхлой ӀовнгхитӀера гӀишлош тахка арабайнаб. Мониторинг еча юкъа къаьстта цар терко тӀаэзай пхье доазонна юкъе латта селингаша. Из кхаь селингах латта ансамбль йиссачарех 3.75 метр лакха йолаш эггара йоккхагӀа я. Цун цхьан оагӀон тӀа антропоморфни амат дола сурт латт. Вож шиъ селинг чӀоагӀа дохадаь да. Царех хьаяьнна гаргаш юхе лаьтта яьдай. Цхьаннега хьожача хана Археологе юкъарчен болхлошта кораяьй кхаь петроглифах латта композици. Духхьашха кора а даь дӀаяздаьд уж сурташ[7].

Белгалдаккхар

  1. ↑ 1 2 Чахкиев, 2009, оа. 48.
  2. ↑ 1 2 3 4 Агиров, 2021, оа. 362.
  3. ↑ Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 45.
  4. ↑ Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»
  5. ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3.06.2011).
  6. ↑ Чахкиев, 2009, оа. 49.
  7. ↑ Обследование архитектурного комплекса Анкоте (ӀовнгхитӀе). ing-arheologiya.ru. Археологический центр им. Е.И. Крупнова (4.02.2017). Хоам хьаийца таьрахь: 7.08.2025.

Литература

  • Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 2-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2021. — 416 с. — ISBN 978-5-00189-455-1.
  • Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
  • Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Минеральные воды : ФГУП «Издательство «Кавказская здравница», 2003. — Т. I. — 144 с. — 2000 экз.
  • Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Нальчик : ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года», 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.
  • Ингушетия в политике Российской империи на Кавказе. XIX век. Сборник документов и материалов : [рус.] / Сост., вступ. ст., примеч., указат. и др. М. М. Картоев. — 2-е, исправленное и дополненное. Государственная архивная служба Республики Ингушетия. — Ростов-на-Дону : Южный издательский дом, 2020. — 760 с. — (История Ингушетии: открытый архив). — 1000 экз. — ISBN 978-5-98864-060-8.
Хьаст — «https://inh.ruwiki.ru/w/index.php?title=ӀовнгхитӀе&oldid=126534234»