КӀоли

Рувики материал
Тувла ма де Келеца — эрсий меттала цкъаза «Коли» аьнна язъеча кхаьлаца.
тархьара пхьа / кхаьлл
Коали
Коали.jpg
Регион Даькъасте
Мур XIII—XV бӀаьшу
Мохк  ГӀалгӀайче, ЖӀайраха шахьар
Бахархой БӀархой, хӀанз саг вахац
Юрт
Коали
42°50′35″ с. ш. 44°57′30″ в. д.GЯO
Паччахьалкхе  Россе Федераци
Федерацен субъект ГӀалгӀайче
Муниципальни шахьар ЖӀайраха шахьар
Юрта хьисапе моттиг Хьули
Сахьата оаса UTC+3:00
Бахархой
Бахархой #Н/Д[1] саг (#Н/Д[2])
Къамаш гӀалгӀай
Ди лелабераш бусалба
Паччахьалкхен мотт гӀалгӀай, эрсий
КӀоли (Россия)
Точка
Коали
Red pog.svg
Москва
КӀоли (Ингушетия)
Точка
Точка
Коали
КӀоли (ЖӀайраха шахьар)
Blue pog.svg
0
Точка
Коали

КӀоли[⇨] (эрс: Коли[⇨]) — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман пхьа я. ГӀалгӀай мехка ЖӀайраха шахьаре улл. Тархьара архитектурах лоархӀа гӀишлош я укхаза: гӀалаш, маьлхара кашамаш[⇨]. Тархьаре укхаза баьхараш кӀоалой тайпан нах ба[⇨].

Административни лоархӀаш хилча Коли ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я[⇨].

ЦӀи

ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) яздеш шин тайпара нийслу: «КӀоли»[3], «Коали»[4], «Коли»[5]. Эрсий меттала язду «Коли»[6][5][4], «Коле»[4].

Статус

Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, КӀоли статусах «село» я, «сельское поселение Гули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, КӀоли ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ[6][К. 1].

Къаьстта лорадеш долча лаьттий хьакъехьа долча законашка диллача КӀоли ула моттиг «Ингушский» яхача заказниках, «Аьрзи» яхача паччахьалкхен Ӏалама заповедниках а, ЖӀайраха-Эса паччахьалкхен тархьара-архитектурани Ӏаламеи музей-заповедниках а лоархӀаш я.

Географи

ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Коали. ГератӀенал 800 метр лакхагӀа улл из Цхьоройлоаман босе тӀа[4].

КIоли улл Эса-чIоже, ТIаргима юххе, ГIай-лоама кIала. Цу юххе КIоалой хъаст ба. Цу хъаста чура хий кхухъаш кхыча юрташкара а нах хиннаб, яхаш, дувц. ТIаккха кIоалоша оттадаьд, хий эца мел енача кхалсаго шишша фуь дахьаргдолаш. Цхьан кхалсаго шозза хий дихьа хиннад, йоах, фуаш ца а дахьаш. ТIаккха кхозлагIа из хий да еча, цхьан кIоалачо Iадсаькх теха Iург даьккха хиннад цун кIудалах. Из бахьан дов хила минот яханзар, йоах[3].

Сахьата оаса

Коали, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[7].

Тархьар

Коали йоазонца духхьашха маца хьоахаяьй хӀанзехьа белггала ховш дац. Шоай хана ер моттиг тохкаш, укхазарча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш ба: Д. Ю. Чахкиев[8], Т. Агиров[4].

ГӀалгӀай архитектурах лоархӀаш массехк гӀишлош я укхаза йисса: 6 гӀала я[9].

КӀоле цхьа тайпа даьхад — кӀоалой. КӀоли маца Ӏойиллай хац сага – къаьнара юрт я из. КӀоалоша дувц: КӀоле вахаш Жовбаьтар яхаш цхьа саг хиннав. Цун пхи воӀ хиннав – Бахмарзи, Мухьмади, Хабари, Чори, Джугути. Уж пхи воша, наха дувцачох, XIX-ча бIаьшере баьхаб КӀоле[3].

ГӀалгӀай шаьрача ӀокӀалабувлача хана Бахмарзи, Мухьмади, Чории Йоккхача Ачалкхе баха Ӏохайшаб. Хабар БурокӀалха ваха Ӏохайнав. ХӀаьта Джугут КӀоле Iийнав. Цу пхе вешах хьайолаенна я, йоах, кӀоалой лоархIаш йола фамилеш – Бахмарзанькъан, Чоранаькъан, Хабаринаькъан, Джугутханаькъан, Чемхилганаькъан, Баьзинаькъан, Акхтемаранаькъан, Арсамаканаькъан, Новразанаькъан, Гоамакортанаькъан[3].

ГӀалгӀай СибарегIа Ӏобахийталехьа хьалха КӀоле 7 дезал баьхаб, веррига 30 саг. 1944-ча шера саькура бетта 27-ча дийнахьа арабаьхаб кӀоалой шоай юртара[3].

Тахан кӀоалой ба́х Наьсаре, БурокIалха, Пхьилекъонгий-Юрта, Ачалкхе, Карабулаке кхыча моттигашка[3].

Бахархой

  1. Н/Д[10]

Инфраструктура

ХӀанзарча заман инфраструктурах лоархӀача хӀамаех хӀама яц Коале.

Белгалдаккхар

Доашхамаш

  1. ↑ Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «пхьа» е «кхала» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.

Бовхамаш

  1. ↑ Коли (село) > Данные не обнаружены. Возможно, страница переименовывалась. Проверьте справочник
  2. ↑ Коли (село) > Данные не обнаружены. Возможно, страница переименовывалась. Проверьте справочник
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 Коазой, 2001, оа. 13.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 Агиров, 2021, оа. 252.
  5. ↑ 1 2 Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 42.
  6. ↑ 1 2 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ. «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа» (неопр.) (закон. акт). Docs.cntd.ru. Электронный фонд нормативно-технической и нормативно-правовой информации Консорциума «Кодекс» (2009). Хоам хьаийца таьрахь: 8.08.2026. Архиваци яьй 2.05.2025.
  7. ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3.06.2011).
  8. ↑ Чахкиев, 2009.
  9. ↑ Чахкиев, 2009, оа. 73.
  10. ↑ Коли (село) > Данные не обнаружены. Возможно, страница переименовывалась. Проверьте справочник

Литература

  • Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 2-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2021. — 416 с. — ISBN 978-5-00189-455-1.
  • Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
  • Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Нальчик : ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года», 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.
  • Коазой Нурдин. КӀоли (гӀал.) // СелаӀад. — 2001. — № 8. — С. 13.

ТӀатовжамаш

Хьаст — «https://inh.ruwiki.ru/w/index.php?title=КӀоли&oldid=126541687»