Балкой-ЦӀенге

Рувики материал
тархьара пхьа / кхаьлл
Балкой-ЦӀенге
Регион Даькъасте
Мур XVI бӀаьшу
Мохк  ГӀалгӀайче, ЖӀайраха шахьар
Бахархой Хамхой, Балконаькъан, хӀанз саг вахац

Балкой-ЦӀенге[⇨] (эрс: Балкой[⇨]) — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман пхьа я. ГӀалгӀай мехка ЖӀайраха шахьаре улл. Тархьара архитектурах лоархӀа гӀишлош я укхаза: гӀалаш, вӀов, маьлхара кашамаш[⇨]. Балкой-ЦӀенге улла лаьтта заповедни зона юкъедоагӀаш а Ӏаьдало тӀахьожам беш а да.

Административни лоархӀаш хилча Балкой-ЦӀенге «юрт» яха статус йолаш яц. Цунна гонахьара дуккха кхыйола пхьанаш мо хьакъоастаяь цхьан муниципальни кхоллама́ юкъейихьаяц из законагӀа[⇨].

ЦӀи

ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «Балкой-ЦӀенге» оал[1][2]. Эрсий меттала башха-башха яздаь нийслу: «Балко», «Балкоево»[2]. Топоним шин дешах латт: «Балко» (сага цӀи) + «цӀенге» (топоформант).

Статус

Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, гӀалгӀай лоам ЖӀайраха шахьаре яда дукхагӀа йола шира пхьанаш «село» аьнна статус а енна, 5 муниципальни кхоллама́ юкъейолхаш я. Амма ер Балкой-ЦӀенге яхар, вожаш мо, 2009 шерарча саькура бетта 23-ча ден 5-РЗ номер йолча ГӀалгӀай Республика Закона тӀа къаьстта белгалъяьккхаяц «юрт» яха статус йолаш[3][Д. 1].

ГӀалгӀай Мехка товшхала тӀехьален лоамен а лоамен хьалхен а зоний хьагучаяьхача объектий лаьрххӀа йолча листама́ юкъейодаш я архитектуран комплекс «Балкой-ЦӀенге» («Балко»); къаьстта белгалъяьккхай (эрсий меттала)[Д. 2]:

Архитектурный комплекс «Балко»
  • «Боевая башня с. Балко»;
  • «Жилая башня № 1 с. Балко»;
  • «Жилая башня № 2 с. Балко»;
  • «Жилая башня № 3 с. Балко»;
  • «Жилая башня № 4 с. Балко»;
  • «Хозяйственная постройка с. Балко»;
  • «Руины с. Балко»;
  • «Склеп № 1 с. Балко»;
  • «Склеп № 2 с. Балко»;
  • «Склеп № 3 с. Балко.

Географи

ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Балкой-ЦӀенге. ЖӀайрахагара малхбоалехьа 20 километр гаьна улл из, новкъа гӀолла доацаш, нийсса Ӏодусташ хилча. Йисте я́да кхаьллаш я: Гасар-ЦӀенге, Хайрах, Хамхи.

Сахьата оаса

Балкой-ЦӀенге, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[5].

Тархьар

Балкой-ЦӀенге маца йиллай а йоазонца духхьашха маца хьоахаяьй а хӀанзехьа белггала ховш дац. Шоай хана ер моттиг тохкаш, укхазарча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш ба: Д. Ю. Чахкиев[6], Т. Агиров[2].

ГӀалгӀай архитектурах лоархӀаш массехк гӀишлош я укхаза йисса: йохаяь латташ 4 гӀала я, пхи гӀат йолаш хинна 1 вӀов я. Хьалха уж ерригаш юкъелоацаш, царех цхьа гӀап-гӀала хьа а еш, царна гоннахьа гӀап лаьттай[7]. Иштта, 2 маьлхара каш а да Балкой-ЦӀенга[6] (кхыча хоамах — 3 маьлхара каш[4]).

Укхазара хьабайнаб Балкойнаькъан (Хамхой).

Инфраструктура

ХӀанзарча заман инфраструктурах лоархӀача хӀамаех хӀама яц Балкой-ЦӀенге[8].

Белгалдаккхар

Доашхамаш

  1. ↑ «Юрт» яха статус йолаш еце а, моттигерча шедоалдарах лаьца долча закона тӀа хьоахаяь еце а, из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «пхьа» е «кхала» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.
  2. ↑ Листама́ юкъеяьккхай ГӀалгӀайчен товшхала тӀехьаленна урхален 2016 оагӀой бетта 23-ча дийнахьа даьккхача № 17 йолча амарца[4].

Бовхамаш

  1. ↑ Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 44.
  2. ↑ 1 2 3 Агиров, 2025, оа. 297.
  3. ↑ Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ. «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа» (закон. акт). Docs.cntd.ru. Электронный фонд нормативно-технической и нормативно-правовой информации Консорциума «Кодекс» (2009). Хоам хьаийца таьрахь: 14.09.2026. Архиваци яьй 2.05.2025.
  4. ↑ 1 2 Перечень выявленных объектов культурного наследия Республики Ингушетия горной и предгорной зон. pravitelstvori.ru. Правительство Республики Ингушетия (25.11.2021). Хоам хьаийца таьрахь: 14.09.2026. Архиваци яьй 23.06.2025.
  5. ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3.06.2011).
  6. ↑ 1 2 Чахкиев, 2009, оа. 17.
  7. ↑ Чахкиев, 2003, оа. 16.
  8. ↑ Карта Джейрахского района Ингушетии. Хоам хьаийца таьрахь: 12.02.2025.

Литература

  • Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 3-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2025. — 448 с. : илл. + 1 отд. л. цв. карт. — 1500 экз. — ISBN 978-5-00270-205-3.
  • Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
  • Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Нальчик : ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года», 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.
  • Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Назрань : Министерство культуры Республики Ингушетия, 2003. — Т. I. — 144 + илл. с. — 2000 экз.