Гасар-ЦӀенге (Исмейл-ЦӀенге)
| тархьара пхьа / кхаьлл | |
| Гасар-ЦӀенге | |
|---|---|
 | |
| Кхыйола цӀераш | Исмейл-ЦӀенге, Исмейл-Ков |
| Регион | Даькъасте |
| Мохк |
 ГӀалгӀайче, ЖӀайраха шахьар |
| Юрт | |
| Гасар-ЦӀенге / Исмейл-ЦӀенге | |
|---|---|
| Исмейл-ков | |
| 42°49′11″ с. ш. 44°56′27″ в. д.GЯO{{#coordinates:}}: нельзя иметь более одной первичной метки на странице | |
| Паччахьалкхе |
 Россе Федераци |
| Федерацен субъект | ГӀалгӀайче |
| Муниципальни шахьар | ЖӀайраха шахьар |
| Юрта хьисапе моттиг | Хьули |
| Сахьата оаса | UTC+3:00 |
| Бахархой | |
| Бахархой | 0[1] саг (2010) |
| Къамаш | гӀалгӀай |
| Ди лелабераш | бусалба |
| Паччахьалкхен мотт | гӀалгӀай, эрсий |
| Дагарга идентификатораш | |
| Пошта индекс | 386433 |
| Код ОКАТО | 26205805036 |
| Код ОКТМО | 26620450276 |
|
|
|
Гасар-ЦӀенге, е Исмейл-ЦӀенге/Исмейл-Ков (эрс: Гасарово, Исмейл-Ков, Исмаилово) — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман пхьа я. ГӀалгӀай мехка ЖӀайраха шахьаре улл. Тархьара архитектурах лоархӀа гӀишлош я укхаза: гӀалаш, вӀовнаш, маьлхара кашамаш.
Административни лоархӀаш хилча Исмейл-ЦӀенге ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш я.
ЦӀи
ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) тайп-тайпара оал: «Гасар-ЦӀенге», «Исмейл-ЦӀенге», «Исмейл-Ков»[2]. Кхоккхе топоним шин дешах хьахул: сага цӀерахи, цунна тӀакхеташ йолча (топоформантахи): «Гасар» + «цӀенге», «Исмейл» + «цӀенге», «Исмейл» + «ков». Эрсий меттала а иштта башха-башха яздаь нийслу: «Гасарово»[Д. 1], «Верхний Таргим» / «Малый Таргим»[Д. 2], къаьстта «Гасар-Ценги» а «Измаил-Ценги»[Д. 3] «Исмейл-ков» [3], «Исмаилово»[4].
Статус
Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, Гасар-ЦӀенге статусах «село» я, «сельское поселение Гули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш а я. Из «село» яха маӀан долаш гӀалгӀай меттала гӀалгӀашта юкъе эггара чӀоагӀагӀа даьржа лела дош да — «юрт» яхар (кӀезигагӀа — «эйла»). Цудухьа административни хьакъехьа гӀалгӀай меттала а оалаш хилча, Гасар-ЦӀенге ше «юрт» статус йолаш, «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъейодаш йолга лоархӀ[3].
Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «кхала» е «пхьа» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.
Географи
ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам Эса аьтта оагӀорахьа улл Исмейла-ЦӀенге. ЖӀайрахагара малхбоалехьа 37 километр гаьна улл из, новкъа гӀолла доацаш, нийсса Ӏодусташ хилча, иштта лоархӀаш хилча, Хьулера 23 километр гаьна а улл. Исмейла-ЦӀенгех 1,1 км зӀилбухехьа Балкой-ЦӀенге улл.
Сахьата оаса
Гасар-ЦӀенге, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[5].
Тархьар
Исмейла-ЦӀенге маца йиллай тешшаме ховш дац, амма, хьагучох, Хамхера хьабаьхкаб укхаза баха хайшараш. Укх цӀенгера хамхой яздераши, исмейланаькъан яздераши хьабаьннаб. Исмейла-ЦӀенгера нах дахча тоадеш хиннаб, тӀаккха кхалнах тха тоадеш хиларца цӀихеза хиннаб[6].
Кхаьлла доазон тӀа йисай кхерах яь гӀалий хьисапе гӀишлош, гӀалгӀай классически гӀалаши гIалгIай архитектурай кхыдола сийлингаши да уж. Шоай хана ер моттиг тохкаш, укхазарча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш ба: Тутайнаькъан Албаст а, Чахкенаькъан Жабраил а[6].
Тахан Исмейла-ЦӀенге ягӀаш вӀов я, из 5 гӀат йолаш хиннай тӀом дӀабу Ӏургаш вӀалла я а йоацаш. Иштта 4 гӀат хинна хьокх а я укхаза, цу чу тӀема лаьрхӀа шортта Ӏургаш я. Цул совгӀа нах чубаьха гӀалаш а хиннай укхаза. Исмейла-ЦӀенгена гаьна доацаш маьлхара каша да латташ, из ْXVII—XVIII-ча бӀаьшерашка дехкаш да[7].
Бахархой
| 2010[1] |
|---|
| 0 |
Инфраструктура
ХӀанзарча заман инфраструктурах лоархӀача хӀамаех хӀама яц Гасар-ЦӀенге[8].
Белгалдаккхар
- Доашхамаш
- Бовхамаш
- ↑ 1 2 Всероссийские переписи населения 2002 и 2010 годов
- ↑ 1 2 3 4 Агиров, 2021, оа. 258.
- ↑ 1 2 Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа». Электронный фонд правовых и нормативно-технических документов. Хоам хьаийца таьрахь: 22.07.2026.
- ↑ Ономастикон Ингушетии, 2021, оа. 41.
- ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3.06.2011). Хоам хьаийца таьрахь: 22.07.2026.
- ↑ 1 2 Чахкиев, 2009, оа. 18.
- ↑ Чахкиев, 2009, оа. 17-18.
- ↑ Исмаил-Ков - 200 достопримечательностей горной Ингушетии. Хоам хьаийца таьрахь: 14.01.2022. Архиваци яьй 14.01.2022.
Литература
- Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 2-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2021. — 416 с. — ISBN 978-5-00189-455-1.
- Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : Центробланк, 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
- Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Нальчик : ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года», 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.
