КӀирбитӀе

Рувики материал
тархьара пхьа / кхаьлл
КербӀитӀе
Кербите.jpg
Регион Юкъера Кавказ (Даькъасте)
Мур X—XVII бӀаьшераш
Мохк  ГӀалгӀайче, ЖӀайраха шахьар
Бахархой хӀанз саг вахац
Паччахьалкхенаш
Россе Федераци Coat of Arms of the Russian Federation.svg

КӀирбитӀе (эрс: Кербите[⇨]) — гӀалгӀай юкъерча бӀаьшерий заман пхьа я. ГӀалгӀай Мехка ЖӀайраха шахьаре улл. X—XVII бӀаьшерий хан тархьара архитектурах лоархӀа гӀишлош я укхаза: цхьа гӀалеи, цхьа вӀови[⇨].

Административни лоархӀаш хилча КербӀитӀе улла лаьтта «юрта хьисапе моттиг Хьули» яхача муниципальни кхоллама́ юкъедодаш да, амма ше КербӀитӀе «юрт» яха статус йолаш хьакъоастаяьяц законагӀа[⇨].

ЦӀи

ГӀалгӀай меттала укх пхьанах (е вешта аьлча, укх кхаьллах) «КӀирбитӀе» оал[1][2]. «Ке́рбӀитӀе» хинна хила мег из аьнна оалаш да, хӀаьта ер ма дий аьнна из тӀачӀоагӀде хӀама дац, цудухьа кхыбола бух хила безаш ба оал цӀера[2]. Эрсий меттала «Кербите» язду[3].

Статус

Россе Федерацен а ГӀалгӀай Республика а моттигерча шедоалдарах лаьца долча законашка диллача, гӀалгӀай лоам ЖӀайраха шахьаре яда дукхагӀа йола шира пхьанаш «село» аьнна статус а енна, 5 муниципальни кхоллама́ юкъейолхаш я. Амма ер КӀербитӀе яхар, вожаш мо, 2009 шерарча саькура бетта 23-ча ден 5-РЗ номер йолча ГӀалгӀай Республика Закона тӀа къаьстта белгалъяьккхаяц «юрт» яха статус йолаш[4][К. 1].

Географи

ГӀалгӀай Мехка зӀилбухерча оагӀорахьа ЖӀайраха шахьаре лоам улл Вици. Форда тӀехенал лакхал 1970 м я. Цхьорера наькъа тӀа гӀолла хьалводаш хилча аьттехьа гоннахьа хьу йолаш улл КербӀитӀе. ЖӀайрахара 30 км гаьна гӀинбухен-малхбоалехьа йоалл Вици, новкъа гӀолла доацаш нийсса Ӏдусташ хилча. Новкъа гӀолла дӀалаьрхӀача 5 км гаьна хул. Цунна юхе яда кхыйола пхьанаш я: Герашке, Цхьори, ГӀул. Кхерахьенна гаьна доацаш Тенга каша долчара кIасарах гIолла Iоволавелча кхоач КIирбитIе[2].

Сахьата оаса

Вици, беррига ГӀалгӀай Мохк мо, МСК (москверча хан) сахьатий зоне уллаш я. Лелаш йолча ханнеи UTC ханнеи юкъе +3:00 (кхо сахьат) башхало я[5].

Тархьар

КербӀитӀе йоазонца духхьашха маца хьоахаяьй хӀанзехьа белггала ховш дац. Шоай хана ер моттиг тохкаш, укхазарча тархьара гӀишлоех бӀаргтеха хиннараш ба: Л. П. Семёнов, И. П. Щеблыкин, В. И. Марковин, Д. Ю. Чахкиев[6], Т. Агиров[3].

ГӀалгӀай архитектурах лоархӀаш укхаза йиссар цхьа гӀала я. Хьалха уж пхиъ хиннай. Хьалха уж ерригаш юкъелоацаш, царех цхьа гӀап-гӀала хьа а еш, царна гоннахьа гӀап лаьттай[7]. Иштта, цхьа маьлхара каш а да укхаза. КербӀитӀа тархьаре баьхараш Оарцхой ба[8][3].

Оаламашка

КӀирбитӀе яьхар чIоагIа хоза йоI хиннай оал, майра саг хиннай, ше цхьаь яха юхьаш. Цхьан дийнахьа ший гIалан корах арахьежача — говрабаьреш бIаргабайнаб цунна. Готтача наькъа таках гIолла гIалана тIабоагIаш хиннаб уж. Царна тIабувхача гIирсах кхетадаьд йоIо, уж маьрша нах боацалга. «Со есаралла йига йоагIа гIаьр я,— хийттад цунна — Ховргда-кх, мала тол»[2].

Говрабаьреш гарга гIертаб. «IокIалаяла! - яхаш, хьалкхийкаб уж.- Хьаьшашка моаршал хатта!»[2].

«Цкъа хьалхагIа аз шоашта кийчдаь шу даа!» — аьнна, гIалан корах гале бертиг ара а яьккха, кхеш чумохкаяьй йоIо. Говраш лувжа яьннай. Цхьан метте соцалуш хиннаяц. ТIаьнаш тIа увтташ, аркъала легаш, шоай баьреш а тIехьа ахка ихай. Иштта, кхешца тIом баь, герзех бизза болча гIаьрхоел котъяьннай говза, хьаькъал дола йоI[2].

Бахархой

Белгалдаккхар

Доашхамаш

  1. ↑ Из «юрт» яха юкъара термин дӀачӀоагӀъенна хиларга хьажжа, моллагӀа йолча, хьалха хиннача а хӀанз йолаш йолча а, къаьна а къона а йолча, массайолча нах бахача моттигех цхьатарра «юрт» аьнна цӀи йоаккх тахан гӀалгӀаша. Цхьабакъда, укх мо йолча къаьнарча моттигех, гӀалгӀай лоамарча моттигех хӀаьта а, «юрт» ца оалаш, «пхьа» е «кхала» аьлча нийсагӀа да, хӀана аьлча, гӀалгӀаша юххьанцара «юрт» яха дош тӀадийттадац тӀеххьарча (XVIII—XIX) бӀаьшерашка ара Ӏояхка́ хиннача нах бахача моттигий цӀерашта мара.

Бовхамаш

  1. ↑ 1990-ча шера бӀаьра ваьнна хинна Евкуранаькъан Махьмада Аюб
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 Леймиев, 1995, оа. 13.
  3. ↑ 1 2 3 Агиров, 2021, оа. 413.
  4. ↑ Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ. «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа» (неопр.) (закон. акт). Docs.cntd.ru. Электронный фонд нормативно-технической и нормативно-правовой информации Консорциума «Кодекс» (2009). Хоам хьаийца таьрахь: 5.08.2026. Архиваци яьй 2.05.2025.
  5. ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3.06.2011).
  6. ↑ Чахкиев, 2003, оа. 23.
  7. ↑ Чахкиев, 2003, оа. 21.
  8. ↑ Чахкиев, 2003, оа. 22.
Дешаш белгалдахара гӀалат Тег <ref> с именем «_1ed5de4a12d3810e», определённый в <references>, имеет атрибут группы «», который не упоминается в тексте ранее.

Литература

  • Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 2-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2021. — 416 с. — ISBN 978-5-00189-455-1.
  • Ономастикон Ингушетии : справ.-энцикл. изд. / Сост. Н. Д. Кодзоев, З. Х. Киева. Реценз.: д.п.н., проф. Т. В. Жеребило, к. филол. н., Ф. М. Костоева, Ред.: Х. А. Накостоев, Р. Р. Хайрова; Консультант: Б. А. Хайров; Ингушский НИИ гуманитарных наук имени Ч. Э. Ахриева. — М. : ТПК «Центробланк», 2021. — 120 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91303-022-1.
  • Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Минеральные воды : ФГУП «Издательство «Кавказская здравница», 2003. — Т. I. — 144 с. — 2000 экз.
  • Чахкиев Д. Ю. Древности горной Ингушетии / Отв. ред. д.и.н. И. А. Алироев. — Нальчик : ГП КБР «Республиканский полиграфкомбинат имени Революции 1905 года», 2009. — Т. II. — 122 с. — 1000 экз.
  • Ингушетия в политике Российской империи на Кавказе. XIX век. Сборник документов и материалов : [рус.] / Сост., вступ. ст., примеч., указат. и др. М. М. Картоев. — 2-е, исправленное и дополненное. Государственная архивная служба Республики Ингушетия. — Ростов-на-Дону : Южный издательский дом, 2020. — 760 с. — (История Ингушетии: открытый архив). — 1000 экз. — ISBN 978-5-98864-060-8.
  • Дахкильгов И. А. Аьрзи йилларах (гӀал.) // СелаӀад : журнал. — 1990. — 9 саькура.
  • Леймиев Лаьча. Кхерахьеи КӀирбитӀеи (гӀал.) // СелаӀад. — 1995. — № 1.

ТӀатовжамаш

Хьаст — «https://inh.ruwiki.ru/w/index.php?title=КӀирбитӀе&oldid=126541576»